Edilgen ve dönüşlü biçimleri ayırt etme.

Yıkandı ve tarandı gibi biçimler, bağlama göre edilgen ya da dönüşlü olabilir. Bu biçimleri ayırt etmek için yalnızca eke değil, öznenin eylemi yapıp yapmadığına da bakmalısın. Burada ortak biçimleri karşılaştıracak, bağlamdaki ipuçlarını kullanacak ve belirsiz cümleleri açıklığa kavuşturacaksın.

1.Temel fark: Eylemi kim yapıyor?

Dönüşlü çatıda özne, eylemi kendisi yapar ve eylemden yine kendisi etkilenir. Edilgen çatıda ise özne, başkasının yaptığı eylemden etkilenir; eylemi yapan kişi belirtilmeyebilir.

Çatı	Öznenin rolü	Bağlamlı örnek
Dönüşlü	Hem yapan hem etkilenen	Çocuk artık yardım almadan, kendi kendine yıkanıyor.
Edilgen	Eylemden etkilenen, ancak eylemi yapmayan	Küçük çocuk, annesi tarafından yıkanıyor.

İki cümlede de özne çocuk, fiil ise yıkanıyor. Ayrımı sağlayan şey, yıkama işini kimin yaptığıdır.

2.Ekler neden tek başına yeterli değil?

Edilgenlik ve dönüşlülük ekleri bazı fiillerde aynı görünür. Özellikle -n ve -ın, -in, -un, -ün biçimleri iki çatıda da karşına çıkabilir.

Kullanım	Ek biçimleri ve koşul	Örnekler
Edilgen	Ünlüyle biten fiillerde -n	yıka → yıkan, tara → taran
Edilgen	l ile biten fiillerde -ın, -in, -un, -ün	al → alın, sil → silin, bul → bulun, böl → bölün
Edilgen	Diğer ünsüzlerle biten fiillerde -ıl, -il, -ul, -ül	kır → kırıl, seç → seçil, boz → bozul, çöz → çözül
Dönüşlü	Bazı fiillerde -n veya -ın, -in, -un, -ün	yıka → yıkan, giy → giyin, soy → soyun, ört → örtün

Eklerin ünlüleri ünlü uyumuna göre değişir. Ancak aynı ek biçimi, her zaman aynı çatı anlamını taşımaz. Örneğin yıkanmak ve silinmek bağlama göre iki türlü yorumlanabilir:

• Duştan çıkıp havluyla silindi. → Kişi kendi vücudunu siliyor; dönüşlü kullanım.
• Masa nemli bir bezle silindi. → Birisi masayı siliyor; edilgen kullanım.

Ortak biçimler yalnızca ünlüyle biten fiillerde görülmez: yıkan- ve taran- yanında, l ile biten sil- fiilinden oluşan silin- de iki yoruma açıktır. Bazı fiillerde ise dönüşlü ve edilgen biçimler birbirinden farklıdır:

Dönüşlü biçim	Edilgen biçim	Anlamı gösteren örnekler
giyinmek	giyilmek	Çocuk kendi başına giyindi. / Bu ceket törende giyildi.
örtünmek	örtülmek	Üşüyünce battaniyeyle örtündü. / Çocuğun üstü battaniyeyle örtüldü.
soyunmak	soyulmak	Muayene için soyundu. / Yaralının giysileri sağlık görevlilerince soyuldu.
övünmek	övülmek	Başarısıyla övündü. / Başarısı nedeniyle öğretmeni tarafından övüldü.

Övünmek, dönüşlü biçimle ilişkili olmakla birlikte, günlük kullanımda yalnızca “kendini övmek” değil, bir şeyden gurur duymak anlamını da taşır. Soyulmak da bağlama göre farklı anlamlara gelebilir: Ev soyuldu cümlesinde hırsızlık anlatılır.

3.Aynı biçimi bağlam içinde karşılaştır

Aşağıdaki örneklerde fiil biçimi değişmiyor; eylemi yapan kişi değişiyor.

Öznenin ne olduğu da önemli bir ipucudur:

• Havlular yıkandı. Havlular yıkama işini yapamaz; burada kullanım edilgendir.
• Çocuk kendi kendine yıkandı. Çocuk hem yıkayan hem yıkanan kişidir; kullanım dönüşlüdür.
• Çocuk yıkandı. Tek başına bu cümle, işi kimin yaptığını kesinleştirmez. Çocuk kendisi yıkanmış ya da başka biri tarafından yıkanmış olabilir.

Canlı bir özne dönüşlülüğü garanti etmez. Bir kişi eylemi kendisi yapabileceği gibi başka birinin yaptığı eylemden de etkilenebilir.

4.İpuçlarını birlikte kullan

Bir cümleyi incelerken şu sırayı izleyebilirsin:

1. Özneyi bul: Cümlede kimden ya da neden söz ediliyor?
2. Eylemi yapanı belirle: İşi özne mi yapıyor, başka biri mi?
3. Etkilenen kişiyi veya varlığı belirle: Yapan ile etkilenen aynı mı?
4. Bağlamı kontrol et: Önceki cümleler, yardım bilgisi veya tarafından sözü yorumu açıklıyor mu?
5. Bilgi eksikse kesin karar verme: Cümlenin iki yoruma da açık olduğunu belirt.

Tarafından ile verilen yapan bilgisi, bu tür cümlelerde edilgen yorumu açıklaştırır. Ancak edilgen cümlede bu bilginin bulunması zorunlu değildir: Havlular yıkandı da edilgendir.

Kendini sözcüğüyle kurulan bir cümle, dönüşlü anlamı açıkça gösterebilir. Fakat Çocuk kendini yıkadı cümlesindeki yıkadı fiili dönüşlülük eki almamıştır. Dönüşlü anlam ile dönüşlü ekli fiili birbirinden ayırmalısın.

5.Yanıltıcı yorumlardan kaçın

Yapanın belirtilmemesi, dönüşlülük demek değildir.

Belgeler incelendi cümlesinde inceleyen kişi söylenmez. Buna rağmen belgeler kendi kendilerini incelemediği için fiil edilgendir.

Kendi kendine sözü, her zaman dönüşlü çatı demek değildir.

Çocuk kendi kendine yıkandı cümlesinde çocuk işi yapar. Buna karşılık Kapı kendi kendine açıldı cümlesinde kapı bilinçli bir eylem yapmaz. Burada söz konusu olan, birinin kendisine uyguladığı eylem değil, kendiliğinden gerçekleşen bir değişimdir.

Bu anlam kendiliğinden oluş olarak adlandırılır; fiil burada geçişsiz kullanım gösterir. Bu adlandırma, olayın hiçbir nedeni olmadığı anlamına gelmez: cümle, birinin yaptığı işi değil, varlıkta gerçekleşen değişimi öne çıkarır. Ancak her geçişsiz fiil kendiliğinden oluş bildirmez.

Edilgen kullanım	Kendiliğinden oluş bildiren geçişsiz kullanım
Cam, görevli tarafından bilerek kırıldı.	Cam, ani sıcaklık değişimi yüzünden kırıldı.
Kapı görevli tarafından açıldı.	Kapı rüzgârın etkisiyle açıldı.
Oyuncak, çocuk tarafından bilerek bozuldu.	Buzdolabı yıllarca kullanıldıktan sonra kendiliğinden bozuldu.

6.Kısa karar özeti

Bağlam ne gösteriyor?	Nasıl yorumlamalısın?
Özne işi kendisi yapıyor ve kendisi etkileniyor.	Fiil dönüşlülük eki de taşıyorsa dönüşlü kullanım söz konusudur.
İşi başka biri yapıyor; özne etkileniyor.	Edilgen kullanım söz konusudur.
Ortak biçim var, ancak yapan belli değil.	İki yorumun da mümkün olup olmadığını kontrol et.
Bir varlıkta kendiliğinden değişim oluyor.	Bunu doğrudan dönüşlü sayma.

Temel ölçüt şudur: Önce yapan ile etkilenen arasındaki ilişkiyi belirle; sonra eki ve bağlamı birlikte değerlendir.