Ettirgen çatıda yapan ve yaptıran
Ettirgen çatıda işi yapanı ve yaptıranı ayırt et; geçişli ve geçişsiz fiillerde durum eklerini, nesnenin yerini ve bağlama göre anlam farklarını öğren.
İşi yapan kim, yaptıran kim?
Ettirgen çatıda bir kişi işi doğrudan yapmaz; başka birinin yapmasını sağlar veya bir olayın gerçekleşmesine neden olur. Bu yapıları anlamak için yaptıranı, işi yapanı ve varsa işten etkilenen nesneyi ayırt etmelisin. Temel fiilin geçişli veya geçişsiz olması, bu kişileri gösteren ekleri etkiler.
Murat raporu yazdı.
İşi yapan Murat, yazılan şey rapordur.
Müdür Murat’a raporu yazdırdı.
Yaptıran müdür, işi yapan Murat, yazılan şey yine rapordur.
Ettirgen cümlede özne yaptırandır. Fiildeki kişi eki de işi yapana değil, bu özneye göre seçilir: Ben Murat’a raporu yazdırdım.
Ettirgen eklerinin biçimleri
Ettirgenlik farklı eklerle kurulur. Aşağıdaki ekler ünlü uyumuna göre değişir; -dır ekinin başındaki ünsüz de sert ünsüzlerden sonra t olur. Ancak hangi fiilin hangi eki aldığı yalnızca uyum kurallarından çıkarılamaz; fiili ettirgen biçimiyle birlikte öğrenmek yararlıdır.
| Ek | Temel fiil → ettirgen fiil |
|---|---|
| -dır / -dir / -dur / -dür; -tır / -tir / -tur / -tür | yazmak → yazdırmak; açmak → açtırmak; gülmek → güldürmek |
| -t | uyumak → uyutmak; yıkamak → yıkatmak |
| -ır / -ir / -ur / -ür | kaçmak → kaçırmak |
| -ar / -er | çıkmak → çıkarmak |
| -ıt / -it / -ut / -üt | akmak → akıtmak; korkmak → korkutmak |
Geçişli fiillerde yapan: kime?
Geçişli fiil, nesne alabilen fiildir: raporu yazmak, arabayı yıkamak, kapıyı açmak. Böyle bir fiil ettirgen olduğunda işi yapan kişi genellikle yönelme durumu ekiyle belirtilir: -a, -e. Ünlüyle biten kelimelerde araya y girer: ustaya.
| Görev | Temel cümle | Ettirgen cümle |
|---|---|---|
| Özne | Ece | Baba |
| İşi yapan | Ece | Ece’ye |
| Nesne | arabayı | arabayı |
| Cümlenin tamamı | Ece arabayı yıkadı. | Baba Ece’ye arabayı yıkattı. |
Ece’ye işi yapanı, arabayı ise yıkanan şeyi gösterir. Nesne, ettirgen cümlede de nesne olarak kalır.
Usta kapıyı açtı. → Ev sahibi ustaya kapıyı açtırdı.
Öğrenciler birer öykü yazdı. → Öğretmen öğrencilere birer öykü yazdırdı.
Nesne her zaman belirtme eki almaz: bir öykü yazdırmak ile öyküyü yazdırmak arasındaki belirlilik farkı korunur.
Söz dizimi ve vurgu: Baba Ece’ye arabayı yıkattı ve Baba arabayı Ece’ye yıkattı cümlelerinde görevler değişmez; ekler yapanı ve nesneyi gösterir. Fiilin hemen önündeki öge genellikle odaklanır: ilk sıralama Neyi yıkattı?, ikincisi Kime yıkattı? sorusuna uygundur. Konuşmada tonlama da vurguyu etkiler. Eksiz, belirsiz nesne ise genellikle fiilin hemen önünde bulunur: Öğretmen öğrencilere bir öykü yazdırdı.
Geçişsiz fiillerde yapan: kimi?
Geçişsiz fiil, nesne almayan fiildir: uyumak, gülmek, koşmak. Bu fiillerin ettirgen biçimlerinde, temel cümlenin öznesi olan kişi genellikle belirtme durumu ekiyle gösterilir: -ı, -i, -u, -ü. Ece → Ece’yi örneğinde y kaynaştırması, bebek → bebeği örneğinde ise k → ğ ünsüz yumuşaması görülür.
| Temel cümle | Ettirgen cümle | Eylemi gerçekleştiren |
|---|---|---|
| Bebek uyudu. | Anne bebeği uyuttu. | Bebek |
| Seyirciler güldü. | Oyuncu seyircileri güldürdü. | Seyirciler |
| Sporcular koştu. | Antrenör sporcuları koşturdu. | Sporcular |
Bu cümlelerde bebek uyur, seyirciler güler, sporcular koşar. Ancak dil bilgisi bakımından bebeği, seyircileri ve sporcuları, ettirgen cümlenin nesnesidir.
“İşi yapan” her zaman bilinçli olarak hareket eden kişi demek değildir. Gürültü bebeği uyandırdı cümlesinde uyanan bebektir; uyanmaya neden olan ise gürültüdür. Ettirgen cümlenin öznesi bir insan olmak zorunda değildir.
Quick check
Try one question now.
Check your answer when you are ready. No sign-in needed.
Yapan söylenmeyebilir
İşi kimin yaptığını bilmiyorsan veya bu bilgi önemli değilse yapanı belirtmeyebilirsin.
Saçımı kestirdim.
Saçı kesen kişi söylenmiyor. Cümlenin öznesi, yani yaptıran, ben.
Saçımı kuaföre kestirdim.
Saçı kesen kişi de belirtiliyor: kuaför.
Ettirgen biçim tek başına zorlama anlamı taşımaz. Bağlama göre görev verme, hizmet alma veya bir duruma neden olma anlatabilir:
- Yönetici asistana toplantı notlarını yazdırdı. → Görev verme.
- Arabamı serviste tamir ettirdim. → Hizmet alma.
- Bu haber bizi sevindirdi. → Bir duyguya neden olma.
Serviste bir yer bildirir; tamiri yapan kişiyi açıkça belirtmez.
Yapan ile aracıyı ayırma
Aracılığıyla, işin gerçekleşmesine aracılık eden kişiyi veya kurumu belirtir; bu kişi işi bizzat yapan kişi olmak zorunda değildir: Müdür, yardımcısı aracılığıyla sekretere raporu yazdırdı. Müdür yaptıran, yardımcı aracı, sekreter ise yazandır.
Tarafından özellikle edilgen yapılarda eylemi gerçekleştireni belirtir. Hangi eyleme bağlandığına dikkat et:
- Rapor sekreter tarafından yazıldı. → Sekreter yazandır; fiil edilgendir.
- Rapor müdür tarafından sekretere yazdırıldı. → Müdür yazdıran, sekreter yazandır; ettirgen fiile edilgenlik eki de eklenmiştir.
Bu nedenle tarafından ifadesini, ettirgen cümlede yapanı gösteren -a / -e ekinin yerine otomatik olarak kullanamazsın.
Çift ettirgen: yaptırma zinciri
Bir ettirgen fiile yeniden ettirgenlik eki gelebilir: yazmak → yazdırmak → yazdırtmak, yapmak → yaptırmak → yaptırtmak. İkinci ek, bağlama göre işi yaptıran başka bir kişinin de bulunduğu bir zinciri anlatabilir.
Müdür yardımcısına raporu sekretere yazdırtmış.
Zincir şöyle yorumlanabilir: Müdür yardımcısına talimat vermiş; yardımcı da raporu sekretere yazdırmış. En başta yaptıran müdür, aradaki yaptıran yardımcı, raporu yazan ise sekreterdir.
Ancak yazdırtmak ve yaptırtmak her kullanımda ayrı bir aracı gerektirmez. Bu dolabı marangoza yaptırtacağım cümlesi, yaptıracağım ile aynı temel anlamda da kullanılabilir. Zincirde kaç kişi bulunduğunu yalnızca ekleri sayarak değil, bağlamı okuyarak belirle.
Ekleri tek başına yorumlama
Bir cümledeki her -a / -e eki, işi yapanı göstermez. Fiilin anlamına ve ettirgen olup olmadığına da bakmalısın.
Anne çocuğa kitabı okudu.
Okuyan annedir; çocuk dinleyendir.
Anne çocuğa kitabı okuttu.
Okuyan çocuktur; anne onun okumasını sağlamıştır.
Nesnesiz kullanım ve anlam farkı
Nesne alabilen bazı fiiller, belirli anlamlarda nesnesiz de kullanılır. Ettirgen biçimde kişiye gelen eki seçerken fiilin cümledeki anlamına bak:
- Ali üniversitede okudu. → Ailesi Ali’yi okuttu. Burada okutmak, Ali’nin eğitim görmesini sağlamak, onu okula göndermek anlamındadır; okunacak bir metin belirtilmez.
- Çocuk kapıda bekledi. → Görevli çocuğu kapıda bekletti. Burada beklemek, birini veya bir şeyi beklemekten çok bir yerde kalıp zaman geçirmek anlamında nesnesiz kullanılır; bekleyen çocuk çocuğu biçimini alır.
Buna karşılık Öğretmen Ali’ye metni okuttu cümlesinde okunan nesne metni, okuyan kişi Ali’ye ile belirtilir. Nesneyi söylememek tek başına yapanın ekini değiştirmez: metnin bağlamdan bilindiği bir durumda Öğretmen Ali’ye okuttu da denebilir.
Fiili değiştirmeden yalnızca kişi ekini değiştirerek aynı anlamı koruyamazsın.
Öğretmen öğrencilere metni yazdırdı. cümlesinde yazanlar öğrencilerdir. Bu anlam için Öğretmen öğrencileri metni yazdırdı denmez.
Ancak Öğretmen öğrencileri güldürdü doğrudur: temel fiil gülmek nesne almaz.
Cümleyi çözmek için kısa kontrol
- Temel fiili bul: Yazmak mı, gülmek mi?
- Eylemi kimin gerçekleştirdiğini belirle: Kim yazıyor veya gülüyor?
- Yaptıranı bul: Eylemin gerçekleşmesini kim ya da ne sağlıyor? Ettirgen cümlenin öznesi budur.
- Ekleri kontrol et: Geçişli fiillerde yapan genellikle -a / -e; geçişsiz fiillerde ise -ı / -i / -u / -ü alır.
- Nesneyi ayır: Müdür sekretere mektubu yazdırdı cümlesinde müdür yaptıran, sekreter yapan, mektup ise yazılan şeydir.
You reached the end
You reached the endNow make it stick.
Save your progress, or start the exercises. Practice with detailed feedback after you submit, or save your progress and come back.
Was this lesson helpful?
Last updated October 12, 2026