Gönderim zincirleri ve metin bağdaşıklığı.

Bir metinde aynı kişiden, nesneden veya olaydan söz ederken her cümlede aynı adı tekrarlaman gerekmez. Zamirler, iyelik ekleri ve açıkça söylenmeyen özneler arasında bağlantı kurarak okurun konuyu izlemesini sağlayabilirsin. Önemli olan, her ifadenin neye gönderimde bulunduğunun anlaşılmasıdır.

1.Gönderim zinciri nedir?

Bir ifadenin metindeki bir kişi, nesne veya olayla bağlantı kurmasına gönderim denir. Aynı kişi ya da nesneye işaret eden ifadeler bir gönderim zinciri oluşturur.

Bu bağlantılar, metnin bağdaşıklığını, yani cümlelerin dilsel araçlarla birbirine bağlanmasını sağlar. Tutarlılık ise düşüncelerin anlam bakımından birbiriyle uyumlu olmasıdır. Zamirleri doğru kullanmak tek başına bir metni anlamlı ve tutarlı yapmaz.

2.Zinciri hangi araçlarla kurabilirsin?

Araç	Örnek	Kurulan bağlantı
Kişi zamiri	Ece geldi. Ona bir çay verdim.	Ona = Ece’ye
İşaret zamiri	Masada bir dosya var. Bunu müdüre götür.	Bunu = masadaki dosyayı
İyelik eki	Deniz içeri girdi. Çantası ıslanmıştı.	Bağlama göre çanta Deniz’e aittir.
Özneyi yeniden söylememe	Ece eve geldi. Biraz dinlendi.	İkinci cümlenin öznesi de Ece’dir.
Adı veya ad öbeğini yineleme	Bir bisiklet aldım. Bu bisiklet çok hafif.	Aynı bisikletten söz edilir.
Başka bir adla belirtme	Bir köpek gördük. Hayvan yolun kenarında bekliyordu.	Hayvan = gördüğümüz köpek
Önceki unsuru açıkça anma	Bir rapor sunuldu. Söz konusu rapor incelendi. Raporda bir uzmandan söz ediliyordu. Adı geçen uzman toplantıya çağrıldı.	Daha önce belirtilen rapora ve uzmana dönülür.
Sıraya göre belirtme	Üç öneri sunuldu. İlki ucuzdu, ikincisi hızlı sonuç veriyordu, sonuncusu ise daha kapsamlıydı.	Öneriler sunuluş sırasına göre ayırt edilir.

Söz konusu ve adı geçen, özellikle raporlarda ve resmî yazışmalarda önceki bir unsuru yeniden belirtir; gündelik bir anlatımda kullanıldıklarında üslubu daha resmî kılabilir. İlki, ikincisi, sonuncusu ise yalnızca resmî dile özgü değildir. Bu ifadeleri kullanırken unsurların sırası okur için açık olmalıdır.

Zamir, cümledeki görevine göre ek alır: o, onu, ona, onda, ondan, onun. Zincirdeki biçimler değişse de gönderimde bulunulan kişi aynı kalabilir.

Bu, şu, o tek başına kullanıldığında işaret zamiri olabilir: Bunu sakla. Bir adın önündeyse o adı belirtir: Bu belgeyi sakla. Her iki yapı da metindeki bir nesneye yeniden işaret edebilir.

2.1Sonra gelecek bilgiye gönderim

Gönderim, henüz söylenmemiş bir bilgiye de yönelebilir. Şunu unutma: ve Durum şöyle: gibi kalıplar, okuru ardından gelecek açıklamaya hazırlar. Şöyle, açıklamanın nasıl olduğunu veya ne içerdiğini haber verir.

Bu örneklerde bu, önce verilen bilgiyi karşılar; şu ise sonra açıklanacak bilgiye dikkat çeker. Bu, her bağlamda geçerli kesin bir ayrım değildir: Sorun bu: Süremiz çok az cümlesinde bu da ardından gelen açıklamaya işaret eder.

3.Özne ne zaman söylenmeyebilir?

Türkçede özne, bağlamdan veya yüklemdeki kişi ekinden anlaşılabiliyorsa açıkça söylenmeyebilir. Buna özne düşürme de denir. Özellikle aynı kişinin art arda yaptığı işler anlatılırken bu kullanım doğaldır.

Ancak üçüncü tekil kişi biçimi, öznenin kim olduğunu tek başına göstermez. Metinde birden fazla kişi varsa bağlamı kontrol et.

• Aynı kişiyle devam ediyorsan ve anlam açıksa özneyi yeniden söylemeyebilirsin.
• Başka bir kişiye geçiyorsan onun adını belirtmek çoğu zaman daha açıktır.
• Araya başka kişiler veya uzun açıklamalar girdiyse önceki kişinin adını yeniden kullanabilirsin.

4.Bir olaya veya düşünceye gönderim

Gönderim yalnızca kişilere ve nesnelere yapılmaz. Bu, bunu, bu durum, bu karar gibi ifadeler önceki cümlenin anlattığı bir olayı veya düşünceyi de karşılayabilir.

İlk örnekte bu durum, seferlerin azaltılmasına; son örnekte bunu, toplantının ertelendiği bilgisine gönderimde bulunur.

Bu tek başına bazen yeterlidir. Ancak önceki bölümde birkaç farklı olay anlatılmışsa bu değişiklik, bu öneri, bu sorun gibi daha belirli ifadeler kullanmak bağlantıyı açıklaştırır. Seçtiğin ad, önceki içeriğe uygun olmalıdır: Bir öneriyi henüz kabul edilmeden bu karar diye adlandırmak anlamı değiştirebilir.

5.Belirsiz gönderimleri düzeltme

Bir zamirin veya iyelik ekinin birden fazla olası karşılığı varsa okur kimi kastettiğini anlayamayabilir. Bu, her zaman dil bilgisi yanlışı değildir; çoğu zaman bir açıklık sorunudur.

Burada onun tek başına başvurunun kime ait olduğunu kesinleştirmez. Bağlam üçüncü bir kişiyi de mümkün kılabilir.

Dönüşlülük zamiri kendi, çoğunlukla özneye gönderimde bulunur. Kendi başvurusu kullanılan örnekte doğal yorum, başvurunun Ayşe’ye ait olduğudur. Onun başvurusu ise aynı özne bağlantısını kurmaz; Zeynep’e veya bağlamda sözü edilen başka bir kişiye de işaret edebilir. Yine de kendi için her cümlede otomatik olarak ana cümlenin öznesini seçme; özellikle birden fazla özne içeren yapılarda bağlamı kontrol et.

Onun çıkarıldığında da başvurusunun sözcüğündeki üçüncü tekil kişi iyelik eki kalır. Ek, başvurunun birine ait olduğunu belirtir, fakat o kişinin adını vermez. Başka bir bağlam yoksa özneyle devam etme eğilimi Ayşe’nin başvurusu yorumunu öne çıkarabilir; haberin Zeynep’e verilmesi ise Zeynep’in başvurusu yorumunu da mümkün kılar. Onun eklemek sahibini açık bir zamirle belirtir ve bağlama göre vurgulayabilir; ancak tek başına belirsizliği çözmez. Kesinlik gerektiğinde yukarıdaki doğrudan anlatımları veya kişinin adını kullan.

İyelik eklerinde de benzer bir durum vardır:

6.Metnini kontrol et

Bir paragrafı yazdıktan sonra gönderim zincirlerini şu sırayla kontrol et:

1. Kişileri, nesneleri ve olayları belirle. İlk kez tanıttığın unsurlar okur için yeterince açık mı?
2. Zamirlerin karşılığını bul. Her o, ona, bunu, onun ifadesinin neyi karşıladığı anlaşılıyor mu?
3. Söylenmeyen özneleri kontrol et. Eylemi yapan kişi değiştiğinde bunu belli ettin mi?
4. Belirsizliği gider. Gerekirse zamir yerine ad veya açıklayıcı bir ad öbeği kullan.
5. Anlam bağlantısını denetle. Cümleler yalnızca aynı kişiden mi söz ediyor, yoksa anlamlı bir bütün de oluşturuyor mu?

Kısacası, bağlantı açıksa kısa biçimleri kullan; bağlantı belirsizse adı yeniden belirt. İyi bir gönderim zinciri, okurun kimin veya neyin anlatıldığını kolayca izlemesini sağlar.