İsim-fiillerin durum ekleriyle kullanımı.

1.Eylemi cümleye bağlamak

Bir eylemi başka bir fiile bağlarken isim-fiile durum eki getirebilirsin: yüzmeyi sevmek, yüzmeye başlamak, yüzmekten korkmak. Eki, yalnızca isim-fiilin biçimine göre değil, cümledeki görevine ve bağlı olduğu fiile göre seçersin.

Bu bölümde isim-fiillerin belirtme, yönelme, bulunma ve ayrılma eklerini nasıl aldığını göreceksin. Özellikle -mayı, -maya, -makta ve -maktan biçimlerini ayırt edeceksin.

2.Durum ekini hangi fiil belirler?

Bazı fiiller kendilerine bağlanan sözcükte belirli bir durum eki ister. Bu ilişki isim-fiiller için de geçerlidir.

Görev	İsimle kullanım	İsim-fiille kullanım
Belirtme: neyi?	Müziği seviyorum.	Yüzmeyi seviyorum.
Yönelme: neye?	İşe başladım.	Çalışmaya başladım.
Bulunma: neyde?	Bu işte zorlanıyorum.	Karar vermekte zorlanıyorum.
Ayrılma: neyden?	Köpekten korkuyorum.	Düşmekten korkuyorum.

Fiilleri bu bağlantılarıyla birlikte öğren:

• Bir şeyi sevmek: Kitap okumayı seviyorum.
• Bir şeyi unutmak: Kapıyı kilitlemeyi unuttum.
• Bir şeyi denemek: İşe bisikletle gitmeyi denedim.
• Bir şeyi düşünmek: Başka bir şehre taşınmayı düşünüyorum.
• Bir şeye karar vermek: Her gün yürümeye karar verdim.
• Bir şeye alışmak: Erken kalkmaya alıştım.
• Bir şeyi yapmaya çalışmak: Bu sorunu çözmeye çalışıyorum.
• Bir şeye hazırlanmak: Yolculuğa çıkmaya hazırlanıyorum.
• Bir şeyde zorlanmak: Erken kalkmakta zorlanıyorum.
• Bir şeyden vazgeçmek: Araba almaktan vazgeçtim.
• Bir şeyden hoşlanmak: Müzik dinlemekten hoşlanıyorum.
• Bir şeyden bıkmak: Aynı yemeği yemekten bıktım.
• Bir şeyden kaçınmak: Kalabalıkta yüksek sesle konuşmaktan kaçınıyorum.

2.1Hareketin amacını anlatmak

Gitmek, gelmek gibi hareket fiilleriyle -maya/-meye, hareketin amacını da anlatabilir. Bu kullanımda isim-fiil, ne yapmaya? sorusuna cevap verir.

Çalışmaya başladım cümlesinde yönelme ekini başlamak fiili ister; cümle çalışmanın başladığını anlatır. Çalışmaya geldim cümlesinde ise çalışmaya, gelmenin amacını belirtir: çalışmak için geldim.

3.-ma ve -mak ile eklerin birleşmesi

Belirtme ve yönelme için yaygın biçimler -ma/-me üzerinden kurulur. İki ünlü arasına y girer: oku-ma-y-ı, yüz-me-y-e.

-mak/-mek üzerine bulunma ve ayrılma ekleri geldiğinde, k sesinden sonra ekin başındaki d, t olur: oku-mak-ta, git-mek-ten.

İsim-fiil	Belirtme	Yönelme	Bulunma	Ayrılma
okumak	okumayı	okumaya	okumakta	okumaktan
çalışmak	çalışmayı	çalışmaya	çalışmakta	çalışmaktan
gelmek	gelmeyi	gelmeye	gelmekte	gelmekten
yüzmek	yüzmeyi	yüzmeye	yüzmekte	yüzmekten

Bu yapılarda uyumu, kökün değil hemen önceki ekin son ünlüsüne göre sürdürürsün. Bu yüzden yüzmek fiilinden yüzmeyi oluşur; yüzmeyü oluşmaz.

-ma/-me de bulunma ve ayrılma eki alabilir: -mada/-mede, -madan/-meden.

4.-ış biçiminde durum ekleri

-ış/-iş/-uş/-üş ile kurulan isim-fiiller de durum eki alır. Belirtme ekinin dört biçimi -ı/-i/-u/-ü, yönelme ekinin biçimleri ise -a/-e olur. Son ses ş olduğu için bulunmada -ta/-te, ayrılmada -tan/-ten kullanılır.

İsim-fiil	Belirtme	Yönelme	Bulunma	Ayrılma
bakış	bakışı	bakışa	bakışta	bakıştan
gidiş	gidişi	gidişe	gidişte	gidişten
okuyuş	okuyuşu	okuyuşa	okuyuşta	okuyuştan
yürüyüş	yürüyüşü	yürüyüşe	yürüyüşte	yürüyüşten

Bazı biçimler zamanla bir etkinliğin adı olarak da kullanılır. Yürüyüşe çıkmak buna yaygın bir örnektir.

5.Ek sırası ve sık karışan biçimler

İsim-fiile iyelik eki de geliyorsa durum eki iyelik ekinden sonra gelir:

gel-me-m-e → gelmeme

Burada -me isim-fiil eki, -m birinci tekil kişi iyelik eki, son -e ise yönelme ekidir.

Bu örneklerdeki gelmeme olumsuz değildir. Eklerin görevini anlamak için bütün cümleyi incele.

6.Kısa kontrol listesi

1. Önce bağlı olunan fiili bul: sevmek, başlamak, zorlanmak, vazgeçmek.
2. Gerekli durum ekini seç: okumayı sevmek, okumaya başlamak, okumakta zorlanmak, okumaktan vazgeçmek.
3. Ünlü uyumunu ve ekin başındaki ünsüzü kontrol et: yüzmeyi, gitmekten, yürüyüşte.
4. İyelik eki varsa durum ekini onun arkasına getir: gel-me-m-e.

Temel bağlantıyı hatırla: İsim-fiil eylemi adlandırır; durum eki onu cümledeki diğer ögelere bağlar.