Katmerli ettirgen yapılarda katılımcılar
Katmerli ettirgen yapılarda asıl eylemi gerçekleştiren, aracı ve üst yaptıranı ayırt et; durum eklerini, bağlamı ve örtük katılımcıları birlikte yorumla.
Tek olay, birden fazla yaptıran
Katmerli ettirgen yapılarda bir katılımcı, başka birinin bir eylemi yaptırmasını sağlar. Bu yapıları çözümlemek için yalnızca ekleri saymak yetmez; asıl eylemi gerçekleştiren kişiyi, aracı yaptıranı ve üst yaptıranı bağlam içinde ayırt etmen gerekir. Katılımcıların hepsi cümlede açıkça belirtilmeyebilir.
Bu ayrım sayesinde:
- iç içe geçmiş yaptırma ilişkilerini çözümleyebilirsin;
- özne, nesne ve yönelme ekli ögelerin hangi katılımcıları gösterdiğini belirleyebilirsin;
- cümlede belirtilmeyen bir katılımcıyı kesin olarak bilinen bir kişiyle karıştırmazsın.
Katılımcı zincirini kurmak
Önce aynı olayın üç farklı kuruluşuna bak:
| Cümle | Asıl olayın katılımcısı | İlk yaptıran | Üst yaptıran |
|---|---|---|---|
| Çocuk uyudu. | çocuk | — | — |
| Anne çocuğu uyuttu. | çocuk | anne | — |
| Baba anneye çocuğu uyutturdu. | çocuk | anne | baba |
Son cümlede baba, annenin çocuğu uyutmasını sağlar. Dolayısıyla anne hem babanın yönlendirdiği kişidir hem de çocuğun uyumasını sağlayan kişidir. Bu iki ilişki içindeki konumu nedeniyle anneye aracı yaptıran diyebiliriz.
Buradaki aracı, yalnızca haber ileten kişi demek değildir; daha içteki yaptırma ilişkisini gerçekleştiren katılımcıdır. Ayrıca asıl olayın katılımcısı her zaman bilinçli bir iş yapmaz: çocuk, uyuma olayını yaşayan kişidir.
Bağlam: Çocuk uyumuyor. Baba, anneden çocuğu uyutmasını istiyor. Anne çocuğu uyutuyor.
Baba anneye çocuğu uyutturdu.
İlişki zinciri: baba → anne → çocuk.
Cümle, babanın çocuğu doğrudan uyuttuğunu değil, annenin bunu yapmasını sağladığını anlatır.
Ettirgenlik eklerinin sırası
İlk ettirgenlik ekinin seçimi fiile bağlıdır. Buradaki katmerli yapılarda -t ile -dır/-tır nöbetleşir: öl-dür-t-mek, yap-tır-t-mak, uyu-t-tur-mak. Zincir uzatıldığında da aynı ettirgenlik eki doğrudan tekrarlanmaz: yap-tır-t-tır-mak.
-dır ekinin ünlü uyumuna göre biçimleri -dır, -dir, -dur, -dür; sert ünsüzlerden sonra kullanılan biçimleri ise -tır, -tir, -tur, -türdür. Bu yüzden uyu-t- tabanına -tur, yap-tır-t- tabanına -tır gelir. Yaptırttırmak biçimindeki yan yana iki t, aynı ekin tekrarı değildir: biri -t, diğeri -tır ekinin ilk sesidir.
Yaptırtır tek başına yanlış değildir: yap-tır-t-ır çözümlemesinde son -ır, geniş zaman ekidir. Bir ettirgenlik katmanı daha eklemek istiyorsan yap-tır-t-tır- tabanını kullanırsın. Ettirgenlik ekleriyle zaman eklerini birbirinden ayır.
Durum ekleri hangi ilişkiyi gösterir?
Katılımcının anlamdaki görevi ile cümledeki dil bilgisel görevi aynı şey değildir. Yukarıdaki zincirde çocuk asıl olayın katılımcısıdır; ancak son iki cümlede özne değil, belirtme durumundaki nesnedir.
Katmerli yapıyı çözümlemeden önce tek katmanlı ettirgenlerdeki temel ayrımı kur:
| Temel fiil | Ettirgen cümle | Asıl olayın katılımcısının durumu |
|---|---|---|
| Uyumak geçişsizdir: Çocuk uyudu. | Anne çocuğu uyuttu. | Uyuyan kişi nesne olur; burada belirtme eki alır. |
| Okumak geçişlidir: Çocuk kitabı okudu. | Anne çocuğa kitabı okuttu. | Okuyan kişi yönelme eki alır; kitabı nesne olarak kalır. |
Bu, temel örüntüdür; fiilin anlamı ve kullanımı da durum seçimini etkileyebilir. Geçişsiz fiilin ettirgeninde nesne her zaman belirtme eki taşımak zorunda değildir: Bu söz insan güldürür cümlesinde insan, belirtme eki almayan nesnedir.
Baba anneye çocuğu uyutturdu cümlesinde:
- Baba, en dıştaki yaptırma ilişkisinin öznesidir.
- Anneye, bu bağlamda aracı yaptıranı gösterir.
- Çocuğu, uyutma eyleminin etkilediği ve uyuyan kişiyi gösterir.
Aynı ilişki başka bir fiille de kurulabilir:
Oyuncu seyircileri güldürdü.
Yönetmen oyuncuya seyircileri güldürttü.
İkinci cümlede yönetmen üst yaptıran, oyuncu aracı yaptıran, seyirciler ise gülen kişilerdir. Seyirciler cümlede seyircileri biçiminde nesne olarak yer alır.
Yönelme eki, tek başına “aracı yaptıran” anlamına gelmez.
“Baba çocuğa hikâye okuttu” cümlesinin olağan yorumunda çocuğa, hikâyeyi okuyan kişiyi gösterir. Buna karşılık “Baba çocuğa bir oyuncak yaptırdı” cümlesinde çocuğa, oyuncağın kimin için yapıldığını gösterebilir; oyuncağı yapan kişi belirtilmemiştir. Fiilin anlamını ve olayın nasıl gerçekleştiğini bilmeden yalnızca eke bakarak rol belirleme.
Quick check
Try one question now.
Check your answer when you are ready. No sign-in needed.
Açıkça söylenmeyen katılımcılar
Katmerli ettirgenlik, bütün katılımcıların aynı cümlede sıralanmasını gerektirmez. Kimliği bilinen, önemsiz görülen veya özellikle belirtilmeyen kişiler söylenmeyebilir.
Bağlam: Müdür, öğretmenden öğrencilerin metni bir kez daha okumasını sağlamasını istedi. Öğretmen de öğrencilere metni yeniden okuttu.
Bu bağlamda “Müdür metni yeniden okutturdu” denebilir.
Üst yaptıran müdür, aracı yaptıran öğretmen, metni okuyanlar öğrencilerdir. Ancak son cümlede yalnızca müdür ve metin açıkça belirtilmiştir.
Bağlamı kaldırırsan “Müdür metni yeniden okutturdu” cümlesi, aracının öğretmen olduğunu veya metni öğrencilerin okuduğunu tek başına söylemez. Bunlar fiil biçiminden değil, önceki açıklamadan öğrenilir.
Birden fazla katılımcıyı yönelme ekiyle art arda sıralamak, kimin kime ne yaptırdığını belirsizleştirebilir. Böyle durumlarda zinciri iki cümleye bölmek daha açıktır:
Müdür, öğretmenden metni öğrencilere yeniden okutmasını istedi. Öğretmen de metni yeniden okuttu.
Burada yalnızca “istedi” demek, eylemin gerçekleştiğini göstermeye yetmez; ikinci cümle sonucu açıklar.
Yönelme ekli ögeleri art arda sıralamadan anlatmak
Aynı bağlamda aracı yaptıranı başka kuruluşlarla da açıkça gösterebilirsin. Bunlar, yönelme ekinin yerine mekanik olarak başka bir ek koymak değildir; cümlenin kuruluşu da değişebilir.
| Kuruluş | Örnek ve işlevi |
|---|---|
| Ayrılma durumu: öğretmenden | Müdür, öğretmenden metni öğrencilere yeniden okutmasını istedi. Burada -den, istemek fiiline bağlıdır; ettirgen fiilin aracı yaptıranı doğrudan ayrılma ekiyle aldığı anlamına gelmez. |
| Aracılığıyla | Müdür, öğretmen aracılığıyla öğrencilere metni yeniden okuttu. Öğretmenin okumayı düzenlediği bu bağlamda öğretmen aracılığıyla, aracı yaptıranı açıklar. |
| Eliyle | Müdür, öğretmen eliyle öğrencilere metni yeniden okuttu. Daha resmî bir anlatımdır; işin öğretmenin devreye girmesiyle yürütüldüğünü vurgular. |
| Tarafından | Metin, müdürün talimatıyla öğretmen tarafından öğrencilere yeniden okutuldu. Edilgen kuruluşta öğretmen tarafından, okutma işini gerçekleştiren kişiyi belirtir; üst yaptıran müdürün talimatıyla ifadesinden anlaşılır. |
Aracılığıyla ve eliyle, tek başlarına kişinin tam olarak ne yaptığını söylemez. Öğretmenin yalnızca müdürün mesajını ilettiği bir bağlamda onu otomatik olarak aracı yaptıran sayma. Tarafından ise bu örnekte edilgen fiilin yapanını gösterir; her kullanıldığında “aracı yaptıran” anlamına gelmez.
Ek sayısından kişi sayısına atlamamak
Katmerli ettirgenliğin temel yorumunda, bir yaptırma ilişkisine başka bir yaptırma ilişkisi eklenir. Bununla birlikte günlük kullanımda eklerin üst üste gelmesi her zaman ayrı bir aracının özellikle vurgulandığı anlamına gelmez. Bazı kullanımlarda yaptırma anlamı pekişir; aradaki kişiler üzerinde durulmaz.
“Saçımı kestirdim” ile günlük konuşmada duyabileceğin “Saçımı kestirttim” aynı kuaför ziyaretini anlatabilir. İkinci biçim, konuşanın mutlaka bir aracı görevlendirdiğini kanıtlamaz.
Katılımcı çözümlemesinde ek yapısı ile bağlamı birlikte değerlendir. Biçimden hareketle yeni kişilere kimlik uydurma.
Ayrıca yaptırmak, her bağlamda zor kullanmak demek değildir. Baba anneden rica etmiş, yönetmen oyuncuya bir sahne yönergesi vermiş olabilir. Emir, rica, düzenleme veya baskı yorumu, katılımcılar arasındaki ilişkiye ve bağlama bağlıdır.
Çözümleme için kısa kontrol listesi
Bir katmerli ettirgen cümleyi yorumlarken şu sırayı izle:
- Asıl olayı bul: Uyuyan, gülen veya okuyan kim?
- İlk yaptıranı belirle: Bu olayın gerçekleşmesini kim sağlıyor?
- Üst yaptıranı bul: İlk yaptıranın bunu yapmasını kim sağlıyor?
- Cümledeki ögeleri eşleştir: Özne, nesne ve yönelme ekli ögeler bu bağlamda kimleri gösteriyor?
- Bilginin sınırını koru: Hangi katılımcılar açıkça söylenmiş, hangileri bağlamdan anlaşılıyor, hangileri belirsiz?
Katmerli ettirgenlik, katılımcıları sıralamaktan çok, iç içe geçmiş yaptırma ilişkilerini kurar. Doğru yorum için fiilin biçimini, durum eklerini ve bağlamı birlikte kullan.
You reached the end
You reached the endNow make it stick.
Save your progress, or start the exercises. Practice with detailed feedback after you submit, or save your progress and come back.
Was this lesson helpful?
Last updated October 12, 2026