Kendi ve kendisi ile uzak gönderim
Kendi ve kendisi biçimlerinde uzak gönderimi, yan cümle sınırlarını, bakış açısının etkisini ve bağlama bağlı belirsizlikleri giderme yollarını öğren.
Kendi ve kendisi, her zaman yalnızca bulundukları yan cümlenin öznesine gönderimde bulunmaz. Bu biçimleri yorumlarken ana cümlenin öznesini, söylemde öne çıkan kişiyi ve anlatılanların kimin bakış açısından sunulduğunu da değerlendirmen gerekir. Uzak gönderimi tanımak, hem karmaşık metinleri anlamanı hem de belirsizliği denetlemeni sağlar.
Yerel gönderimden uzak gönderime
Bir zamirin işaret ettiği kişiyi belirlememizi sağlayan sözcük veya söz öbeğine öncül denir. Öncül ile dönüşlülük biçimi aynı cümlecik içindeyse yerel gönderimden söz ederiz. Aralarında bir yan cümle sınırı bulunduğunda ise uzak gönderim ortaya çıkabilir.
Yerel gönderim: Selin kendisini eleştirdi.
Burada eleştiren de eleştirilen de Selin'dir.
Uzak gönderim: Selin, Murat'ın kendisini eleştirdiğini söyledi.
Eleştirilen kişi Selin olarak yorumlanırsa kendisini, bulunduğu yan cümlenin dışındaki Selin'e gönderimde bulunur. Ancak bağlam olmadan Murat'ın kendini eleştirdiği yorumu da mümkündür.
Uzak gönderim, sözcükler arasındaki mesafeden çok cümlecik sınırını aşan ilişkiyle ilgilidir. Bu nedenle zamirin hemen önündeki kişi adını seçmek güvenilir bir yöntem değildir.
Biçim neyi gösterir, neyi göstermez?
Kendi ve kendisi arasında, birinin yalnızca yakın, diğerinin yalnızca uzak öncüle bağlandığı kesin bir ayrım yoktur. Biçim, cümledeki görev ve bağlam birlikte değerlendirilir.
| Yapı | Örnek | Yorumlama noktası |
|---|---|---|
| Yerel dönüşlülük | Murat kendini / kendisini eleştirdi. | Bu cümlede iki biçim de Murat'a gönderir. |
| Yan cümlede kişi gönderimi | Selin, Murat'ın kendisini eleştirdiğini söyledi. | Selin'e uzak gönderim veya Murat'a yerel gönderim mümkündür. |
| İsimden önce sahiplik ilişkisi | Selin, Murat'ın kendi önerisini desteklediğini söyledi. | Önerinin Selin'e mi, Murat'a mı ait olduğu bağlama bağlıdır. |
| Pekiştirme | Selin toplantıya kendisi geldi. | Selin'in bizzat geldiği vurgulanır; uzak gönderim söz konusu değildir. |
Üçüncü kişiyle kurulan yerel yapılarda kendini, kendine, kendinden yanında kendisini, kendisine, kendisinden biçimleri de kullanılır. Ancak bu yerel seçeneklerden hareketle bütün uzak gönderim örneklerinde iki dizinin aynı ölçüde doğal olacağı sonucunu çıkarma.
Kendisi biçimindeki -si, bir “uzaklık eki” değildir. Ayrıca kendini biçimi tek başına kişiyi kesinleştirmez: “Sen kendini eleştirdin” cümlesinde ikinci kişiye, “Murat kendini eleştirdi” cümlesinde üçüncü kişiye gönderir.
Söyleyen kişinin bakış açısı
Söylemek, düşünmek, inanmak, sanmak gibi fiiller, bir kişinin sözünü veya zihninden geçenleri aktarır. Bu kişi, yan cümledeki dönüşlülük biçiminin yorumlanmasında öne çıkabilir. Böylece uzak gönderim, yalnızca cümle yapısıyla değil, bakış açısıyla da ilişkilendirilir.
Selin toplantıda övgü almıştı. Daha sonra şöyle dedi: “Murat beni herkesin önünde övdü.”
Bu söz şöyle aktarılabilir:
Selin, Murat'ın kendisini herkesin önünde övdüğünü söyledi.
Bu bağlamda kendisini, sözün sahibi olan Selin'e gönderir.
Aynı cümle farklı bir bağlamda başka türlü anlaşılabilir:
Murat toplantı boyunca kendi başarılarını anlattı. Selin de onun bu davranışını eleştirdi.
Selin, Murat'ın kendisini herkesin önünde övdüğünü söyledi.
Bu kez bağlam, Murat'ın kendini övdüğü yerel yorumu destekler.
Bakış açısı, yorumu destekler; her durumda tek başına belirlemez. Aktarma fiilinin bulunması, zamirin mutlaka ana cümlenin öznesine gönderdiği anlamına gelmez.
Quick check
Try one question now.
Zeynep şöyle dedi: “Editör beni eleştirdi.” Bu söz, Zeynep, editörün kendisini eleştirdiğini söyledi biçiminde aktarıldığında kendisini biçiminin öncülü
Check your answer when you are ready. No sign-in needed.
Cümle dışındaki kişiye gönderim
Özellikle kendisi, önceki cümlede tanıtılan ve söylemin odağında kalan bir kişiyi yeniden anmak için de kullanılabilir. Bu kullanım, dar anlamda aynı cümle içindeki uzak dönüşlülükten farklıdır: gönderim, cümleler arasında kurulur.
Yeni müdürle dün görüştüm. Kendisi pazartesi günü göreve başlayacak.
İkinci cümlede kendisi, önceki cümledeki yeni müdüre gönderir. Burada bir kişinin yaptığı işten yine kendisinin etkilenmesi söz konusu değildir.
Bu tür kullanımlarda kendisi, kişi zamiri o ile benzer bir gönderim işlevi görebilir. Bazı resmî veya nazik anlatımlarda tercih edilse de kendi başına zorunlu bir saygı anlamı taşımaz.
Kendisi kullanmak belirsizliği otomatik olarak gidermez:
“Deniz, Ece ile görüştü. Kendisi yarın ayrılacak.”
Ek bağlam yoksa ayrılacak kişinin Deniz mi, Ece mi olduğu açık olmayabilir. Kişiyi kesin belirtmen gerekiyorsa adını yeniden kullan.
Belirsizliği bilinçli biçimde giderme
Bir cümlenin dil bilgisi bakımından doğru olması, gönderiminin tek anlamlı olduğu anlamına gelmez. Özellikle birden fazla kişinin bulunduğu yan cümleli yapılarda önce olası yorumları belirle.
Selin, Murat'ın kendi önerisini desteklediğini söyledi.
Bu cümlede öneri Selin'e de Murat'a da ait olabilir. İstenen anlamı açıklaştırmak için yapıyı değiştirebilirsin:
- Öneri Selin'e aitse: Selin şöyle dedi: “Murat benim önerimi destekledi.”
- Öneri Murat'a aitse: Selin şöyle dedi: “Murat kendi önerisini destekledi.”
Doğrudan anlatımda konuşan kişi açıkça belirtildiği için ilk örnekte benim, Selin'i kesin olarak gösterir. İkinci örnekte kendi, aynı cümledeki özne Murat'la ilişkilidir.
Belirsiz bir kendisini yerine yalnızca onu yazmak her zaman çözüm değildir. Birden fazla olası kişi varsa kişi adını kullanmak, sahipliği açıkça belirtmek veya doğrudan anlatıma geçmek daha güvenilirdir.
Gönderimi çözmek için kontrol listesi
- Görevi belirle: Biçim dönüşlülük mü bildiriyor, sahiplik ilişkisi mi kuruyor, yoksa kişiyi mi pekiştiriyor?
- Cümlecikleri ayır: Dönüşlülük biçimiyle olası öncüller aynı cümlecikte mi?
- Bakış açısını izle: Sözü, düşünceyi veya değerlendirmeyi kim aktarıyor?
- Bağlamı denetle: Önceki cümleler hangi kişiyi öne çıkarıyor?
- Alternatif yorumu dene: İkinci bir kişi de makul bir öncülse gönderimi kesinmiş gibi sunma.
Özetle, kendi = yakın, kendisi = uzak biçiminde bir eşleştirme yapma. Uzak gönderimi anlamak için biçimi, cümle yapısını ve söylem bağlamını birlikte değerlendir; açık anlatım gerektiğinde kişi veya sahiplik bilgisini doğrudan belirt.
You reached the end
You reached the endNow make it stick.
Save your progress, or start the exercises. Practice with detailed feedback after you submit, or save your progress and come back.
Was this lesson helpful?
Last updated October 12, 2026