Uzun isim tamlamalarında anlam ilişkileri.

1.Eklerden anlam ilişkilerine

Uzun bir isim tamlamasını anlamak için yalnızca ekleri tanımak yetmez. Hangi unsurun hangisine bağlandığını, aralarında nasıl bir anlam ilişkisi bulunduğunu ve bir sıfatın hangi bölümü nitelediğini de belirlemen gerekir. Bu ilişkileri çözümlemek, özellikle akademik ve kurumsal metinlerde belirsizliği fark etmene ve daha açık yazmana yardımcı olur.

Bu çalışmada şu noktalara odaklanacaksın:

• Tamlamanın merkezindeki adı ve ona bağlı grupları belirlemek.
• Sahiplik, parça-bütün, görev, konu ve amaç ilişkilerini ayırt etmek.
• Birden fazla yoruma açık yapıları bağlama göre çözümlemek veya yeniden kurmak.

2.Tamlamanın merkezini ve katmanlarını bulmak

İsim tamlamalarında tamlanan sağda bulunur. İç içe geçmiş yapılarda da önce bütün grubun merkezindeki adı bulabilirsin. Ardından bu ada bağlı grupları katman katman açarsın.

Çözümleme sırasında anlamca bütün oluşturan birimleri birlikte tut. Örneğin öğrenci işleri ifadesini birbirinden bağımsız iki ad gibi değerlendirmek, kurumsal anlamı gözden kaçırmana yol açar.

Şu yöntem işini kolaylaştırır:

1. Bütün grubun neyi adlandırdığını bul.
2. Merkezdeki ada hangi grubun bağlandığını belirle.
3. Her bağlantıyı ayrı bir soruyla aç.
4. Bulduğun ilişkinin sahiplik mi, görev mi, konu mu olduğunu bağlamla denetle.

3.Aynı ekler, farklı anlam ilişkileri

Tamlayan ve iyelik ekleri her zaman gerçek bir sahiplik bildirmez. Uzun yapılarda farklı ilişkiler aynı tamlama içinde birleşebilir.

Uzun tamlama	İncelenen bağlantı	Anlam ilişkisi
Ayşe'nin arabasının kapısı	Ayşe — araba	Sahiplik
Ayşe'nin arabasının kapısı	araba — kapı	Bütün — parça
Müzenin güvenlik görevlisinin odası	müze — güvenlik görevlisi	Kurum — görevli
Belediyenin atık toplama aracının kapasitesi	atık toplama — araç	Amaç veya işlev
Üniversitenin iklim değişikliği araştırmasının sonuçları	iklim değişikliği — araştırma	Konu

Örneğin müzenin güvenlik görevlisi, müzenin sahip olduğu bir kişiyi değil, müzede bu görevi yapan kişiyi belirtir. Atık toplama aracı ise atık toplamak için kullanılan araçtır.

Bazı ilişkiler ancak bağlamla kesinleşir:

4.Sıfatın kapsamı ve bağlanma belirsizliği

Kapsam, bir sıfatın hangi sözcüğü ya da sözcük grubunu nitelediğidir. Uzun tamlamalarda sıfatın kapsamı her zaman yalnızca sözcük sırasından anlaşılmaz.

İlk cümlede yeni, ürünün niteliğini de planın yeniliğini de öne çıkarabilir. Önceki cümleler, konuşmanın konusu ve konuşmada vurgu yorumu yönlendirir. Bağlam yoksa tek bir yorumu zorunlu saymamalısın.

Daha kısa bir yapı da aynı sorunu gösterebilir: yeni okul müdürü. Burada yeni olan müdür de okul da olabilir. Okulun yeni müdürü ve yeni açılan okulun müdürü, bu iki anlamı birbirinden ayırır.

5.Bağlı unsurlar ve ortak tamlanan

Ve ile bağlanan adlar bir tamlananı paylaşabilir. Bu durumda ortak unsurun hangi adlarla ilişkilendirildiğini denetlemelisin.

Üniversitenin kütüphane ve laboratuvar binaları ifadesinde binaları, hem kütüphane hem de laboratuvar ile bağlantılıdır. Gerektiğinde yapı üniversitenin kütüphane binaları ve laboratuvar binaları biçiminde açılabilir.

Ancak her yapı bu kadar açık değildir:

İlk cümlede temsilcileri sözcüğünün yalnızca öğrenci ile mi, yoksa öğretmen ve öğrenci grubuyla mı ilişkilendirildiği karışabilir. Ortak unsuru tekrarlamak veya ilk grubu kendi ekiyle tamamlamak, amaçlanan ayrımı görünür kılar.

6.Uzun yapıyı anlamı koruyarak yeniden kurmak

Uzunluk tek başına anlatım bozukluğu değildir. Teknik bir terimi veya yerleşik bir kurum birimini korumak gerektiğinde uzun tamlama uygun olabilir. Önemli olan, okuyucunun ilişkileri kolayca takip edebilmesidir.

Okul müdürünün yardımcısının odasının anahtarı dil bilgisi bakımından kurulabilir; fakat art arda gelen katmanlar okumayı ağırlaştırır. Bağlama göre bilgiyi iki cümleye dağıtabilirsin:

Bu oda, okul müdürünün yardımcısına ait. Odanın anahtarı sekreterde.

Buna karşılık ekleri çıkararak yapıyı kısaltmak aynı anlamı korumayabilir. Müdürün yardımcısı belirli bir müdürle ilişki kurarken müdür yardımcısı bir görev unvanıdır.

Son okumanda şu denetimleri yap:

• Merkez: Bütün tamlama neyi adlandırıyor?
• Bağlantı: Her unsur hangi ada veya gruba bağlı?
• Anlam: İlişki sahiplik mi, parça-bütün mü, görev mi, konu mu, amaç mı?
• Kapsam: Sıfat veya ortak tamlanan birden fazla biçimde yorumlanabilir mi?
• Açıklık: Tekrar, açıklayıcı bir ifade ya da ayrı bir cümle anlamı daha görünür kılar mı?

Temel ilke şudur: Ekleri çözümle, anlam ilişkisini bağlamla belirle, yeniden yazarken aynı ilişkiyi koru.