Kişisiz edilgen yapılar
Kişisiz edilgen yapıların kuruluşunu, özne ve kişi uyumunu; genel kural, uyarı ve olay anlatımındaki kullanımlarını doğal örneklerle ayırt etmeyi öğren.
Eylemi yapanı değil, eylemi anlatmak
Kişisiz edilgen yapılar, bir eylemi belirli bir özneye bağlamadan anlatmanı sağlar: Burada oturulmaz. Bu yapılarla genel davranışları, kuralları, uyarıları ve belirli bir olayda yapılanları ifade edebilirsin. Yapıyı tanımak için yalnızca edilgen ekine değil, fiilin nesne alıp almadığına ve cümledeki diğer ögelere de bakmalısın.
- Bu kapıdan girilmez.
- Küçük yerlerde işe genellikle yürüyerek gidilir.
- Toplantıda bütçe üzerinde uzun süre konuşuldu.
Bu cümlelerde giren, giden veya konuşan kişiler belirtilmez. Ancak eylem yine insanlarla ilişkilidir. Kişisiz sözü, eylemi kimsenin yapmadığını değil, cümlede dil bilgisel bir öznenin bulunmadığını anlatır.
Geçişsiz fiilden kişisiz edilgene
Kişisiz edilgenin temelinde geçişsiz, yani nesne almayan bir fiil bulunur. Etken cümlenin öznesi kaldırılır; nesne olmadığı için onun yerine özne olacak bir öge de yoktur.
Çalışanlar bu odada çalışır. → Bu odada çalışılır.
İlk cümlede çalışanlar öznedir. İkinci cümlede ise bu odada yalnızca yer bildirir; özne değildir.
| Etken cümle | Kişisiz edilgen cümle | Edilgen biçim |
|---|---|---|
| İnsanlar burada çalışır. | Burada çalışılır. | çalış-ıl-ır |
| İnsanlar bu yolda koşar. | Bu yolda koşulur. | koş-ul-ur |
| İnsanlar bu kapıdan girer. | Bu kapıdan girilir. | gir-il-ir |
| İnsanlar bu şakaya güler. | Bu şakaya gülünür. | gül-ün-ür |
| İnsanlar burada uyur. | Burada uyunur. | uyu-n-ur |
Edilgen ekinin -ıl, -il, -ul, -ül biçimleri ünlü uyumuna göre seçilir: çalışılmak, gidilmek, koşulmak, oturulmak. Ünlüyle biten fiillerde -n kullanılır: uyumak → uyunmak. Son sesi l olan fiillerde ise -ın, -in, -un, -ün görülür: kalınmak, gelinmek, bulunulmak, gülünmek. Buradaki bulunulmak, bir yerde bulunmak anlamındaki fiilin edilgenidir.
Her geçişsiz fiile edilgen eki getirmek doğal bir kişisiz anlatım oluşturmaz. Bu yapı özellikle insanların yaptığı etkinliklerde kullanılır. Örneğin hava olayını anlatan Yağmur yağdı cümlesini kişisiz edilgene çevirmeye çalışma.
Özne ve kişi uyumu
Kişisiz edilgende yüklem, kişi eki bakımından üçüncü tekil kişi biçimindedir: gidildi, çalışılıyor, konuşulacak. Eyleme gerçekte birden fazla kişinin katılması bunu değiştirmez.
Etken: Dün hepimiz geç saatlere kadar çalıştık.
Kişisiz edilgen: Dün geç saatlere kadar çalışıldı.
İkinci cümlede çalışanların kim olduğunu bağlamdan anlayabiliriz; yine de cümlede biz öznesi ve birinci çoğul kişi eki yoktur.
Bu nedenle kişisiz edilgeni, öznesi söylenmemiş etken cümleyle karıştırma:
- Erken geldik. → -k kişi eki, gizli öznenin biz olduğunu gösterir.
- Erken gelindi. → Belirli bir özneye bağlanmadan geliş eylemi anlatılır.
Yönelme, bulunma ve ayrılma eki alan ögeler de özneye dönüşmez:
| Cümle | Öznesi olmayan cümlede korunan öge |
|---|---|
| Bu sözlere gülünmez. | Bu sözlere: Gülmenin yöneldiği şeyi belirtir. |
| Bu odada çalışılır. | Bu odada: Çalışmanın yerini belirtir. |
| Bu kapıdan çıkılır. | Bu kapıdan: Çıkış yolunu belirtir. |
Biz burada çalışıldık cümlesi, “Biz burada çalıştık” anlamını vermez.
Kişileri özne olarak belirtmek istiyorsan Biz burada çalıştık; eylemi kişisiz anlatmak istiyorsan Burada çalışıldı de.
Quick check
Try one question now.
Check your answer when you are ready. No sign-in needed.
Genel kural, uyarı ve olay anlatımı
Kişisiz edilgen yalnızca yasak bildirmez. Anlamı; zaman, olumsuzluk ve bağlam birlikte belirler.
| Kullanım | Örnek | Bağlamdaki anlam |
|---|---|---|
| Genel uygulama | Bu köyde yazın erken kalkılır. | Yaygın bir alışkanlık anlatılır. |
| Yol veya yöntem | Müzeye bu sokaktan gidilir. | İzlenecek yol gösterilir. |
| Yasak | Görevli olmayanlar için: Bu kapıdan girilmez. | Girişe izin verilmez. |
| Uygun bulmama | İnsanların hatalarına gülünmez. | Bir davranış doğru bulunmaz. |
| Elverişsizlik | Bu gürültüde uyunmaz. | Koşullar uyumaya uygun değildir. |
| Belirli olay | Dün toplantıda uzun süre tartışıldı. | Geçmişte gerçekleşen bir etkinlik anlatılır. |
Geniş zaman, genel kural ve değerlendirmelerde sık kullanılır; ancak yapı bu zamanla sınırlı değildir: Şu anda içeride çalışılıyor. Yarın yola erken çıkılacak.
Burada çalışılmaz sözünü yorumlarken bağlamı kontrol et. Bir güvenlik uyarısında yasak, havasız ve gürültülü bir oda hakkında söylendiğinde ise elverişsizlik anlatabilir. -maz/-mez tek başına “yasak” anlamına gelmez.
Kişisiz edilgen, resmî duyurularda ve tutanaklarda yaygındır; fakat yalnızca resmî dile ait değildir. Bu sıcakta koşulmaz! gibi günlük değerlendirmelerde de doğaldır.
Öznesi bulunan edilgenden ayırmak
Her edilgen cümle kişisiz değildir. Geçişli bir fiilin nesnesi, edilgen cümlede özne olabilir. Geleneksel dil bilgisinde bu ögeye sözde özne denir.
Kurul öneriyi değerlendirdi. → Öneri değerlendirildi.
Burada öneri, edilgen cümlenin öznesidir. Buna karşılık Öneri üzerinde konuşuldu cümlesinde öneri üzerinde konu bildirir; özne değildir.
- Sorun tartışıldı. → Tartışılan şey, sorun, öznedir.
- Sorun hakkında tartışıldı. → Sorun hakkında konu bildirir; cümle kişisiz edilgendir.
Aynı fiilin farklı kullanımları farklı çözümlemeler gerektirebilir. Bu yüzden yalnızca fiilin sözlükteki adına bakmak yeterli değildir.
Ayrıca bir öznenin açıkça yazılmaması, tek başına kişisiz edilgen kanıtı değildir:
— Rapor ne oldu? — Dün gönderildi.
Bu yanıtta gönderilen şeyin rapor olduğu önceki cümleden anlaşılır. Gönderilmek, burada geçişli göndermek fiilinin edilgenidir; örnek, Dün geç saatlere kadar çalışıldı ile aynı yapıda değildir.
Kısa çözümleme yolu
Bir cümleyi değerlendirirken şu sırayı izle:
- Fiilin bu kullanımı nesne alıyor mu? Sorunu tartışmak ile sorun hakkında tartışmak arasındaki farkı kontrol et.
- Edilgen cümlede özne var mı? Yer, yön ve konu bildiren ögeleri özne sayma.
- Önceki bağlamda bir özne verilmiş mi? Rapor gönderildi örneğindeki gibi bir özne yalnızca söylenmemiş olabilir.
- Kişisiz yapının anlamı ne? Genel uygulama, yasak, değerlendirme veya belirli olay arasında bağlama göre karar ver.
Burada çalışılır: özne yok, genel uygulama var. Dün burada çalışıldı: özne yok, belirli bir olay var. Rapor tamamlandı: edilgen yapı var, fakat özne de var.
You reached the end
You reached the endNow make it stick.
Save your progress, or start the exercises. Practice with detailed feedback after you submit, or save your progress and come back.
Was this lesson helpful?
Last updated October 12, 2026