-madan ile yapılmayan eylem.

Bir işi yaparken başka bir işi yapmayabilirsin: Çayını şeker koymadan içersin veya evden kahvaltı yapmadan çıkarsın. -madan / -meden, yapılmayan eylemi başka bir eyleme bağlar. Bu yapıyla yapılmayan işi belirtebilir, uygun ek biçimini seçebilir ve -madan önce ile anlam farkını ayırt edebilirsin.

1.Hangi eylem yapılmıyor?

-madan / -meden bir zarf-fiil ekidir: Bir eylemi cümlenin asıl eylemine bağlar. Bu kullanımda, ekin geldiği fiil yapılmayan işi gösterir.

Bu yapı çoğu zaman “Nasıl?” sorusuna cevap verir: Nasıl konuştun? Notlarıma bakmadan.

1.1Kalıplaşmış kullanımlar

Bazı sık kullanılan ifadeleri anlamlarıyla birlikte öğrenebilirsin:

İfade	Örnek	Buradaki anlamı
durmadan	Bütün gün durmadan konuştu.	Sürekli konuştu.
bilmeden	Bilmeden seni üzdüm.	Farkında olmadan seni üzdüm.
hiç düşünmeden	Yardım teklifini hiç düşünmeden kabul ettim.	Tereddüt etmeden, hemen kabul ettim.

Hiç düşünmeden bağlama göre bir işi düşünmeye zaman ayırmadan yapmayı da anlatır: Hiç düşünmeden cevap verdim ve yanlış söyledim.

2.-madan mı, -meden mi?

Fiilin -mak / -mek ekini çıkar. Kalan bölümün son ünlüsüne göre -madan veya -meden ekle.

Son ünlü	Ek	Fiil	Zarf-fiil
a, ı	-madan	bakmak, çalışmak	bakmadan, çalışmadan
o, u	-madan	koşmak, durmak	koşmadan, durmadan
e, i	-meden	gelmek, bilmek	gelmeden, bilmeden
ö, ü	-meden	görmek, gülmek	görmeden, gülmeden

Ek fiile bitişik yazılır. Fiil ünlüyle biterse araya başka bir harf girmez: okumadan, söylemeden.

3.Cümlede kullanımı

-madan / -meden kişi ve zaman eki almaz. Kişiyi ve zamanı genellikle cümlenin asıl fiili gösterir.

Cümle	Kişi	Zaman veya kullanım
Kahvaltı yapmadan çıktım.	ben	geçmiş zaman
Kahvaltı yapmadan çıkıyoruz.	biz	şimdiki zaman
Kahvaltı yapmadan çıkacak.	o	gelecek zaman
Kahvaltı yapmadan çıkma.	sen	uyarı

Bu örneklerde iki eylemin öznesi aynıdır. “Kahvaltı yapmadan çıktım.” cümlesinde kahvaltı yapmayan da çıkan da benim.

Ancak -madan / -meden ile kurulan bölümün ayrı bir öznesi de olabilir. Bu durumda asıl fiilin kişi eki yalnızca asıl eylemin öznesini gösterir.

Zarf-fiil grubu, kendisine bağlı kelimelerle birlikte kullanılır: kimseye haber vermeden, telefonuna bakmadan, hiç ara vermeden. Genellikle asıl fiilden önce gelir.

Son örnekte asıl fiil de olumsuzdur. Bu nedenle cümle, gerçekleşmiş bir olayı anlatmaz; bir uyarı verir.

3.1Yakın yapılar: -maksızın ve -mayarak

-maksızın / -meksizin, yapılmayan işi anlatırken -madan / -meden ile yakın anlam taşır. Daha çok resmî veya yazılı dilde kullanılır: Düşünmeden karar verdi. → Düşünmeksizin karar verdi. Günlük konuşmada düşünmeden daha yaygındır.

-mayarak / -meyerek de bir eylemi yapmamayı anlatabilir; çoğu zaman bunun bir tercih veya sonuca ulaşma yolu olduğunu öne çıkarır:

• Telefonuma bakmadan seni dinledim. → Dinlerken telefonuma bakmadım.
• Telefonuma bakmayarak dikkatimi konuşmana verdim. → Telefonuma bakmamayı seçtim; böylece konuşmana odaklandım.

Bu fark kesin bir ayrım değildir; bakmadan da bilinçli bir tercihi anlatabilir. Ancak zaman anlamındaki -madan yerine her zaman -mayarak kullanılamaz: Sen gelmeden yemeğe başladık. cümlesindeki gelmeden, gelmeyerek ile değiştirilemez.

4.-madan önce ile farkı

-madan yapılmayan bir işi, -madan önce ise iki işin zaman sırasını öne çıkarır.

• Kahvaltı yapmadan evden çıktım. → Evden çıkarken henüz kahvaltı yapmamıştım.
• Kahvaltı yapmadan önce duş aldım. → Duş alma işi kahvaltıdan önceydi.

İlk cümle, daha sonra da kahvaltı yapmadığım anlamına gelmez. İkinci cümlede ise asıl konu kahvaltının yapılmaması değil, duşun zamanıdır.

5.Kısa kontrol listesi

Bir işi yapmadan başka bir işi anlatmak için şu adımları izle:

1. Yapılmayan işi seç: notlara bakmak.
2. -mak / -mek ekini çıkar ve son ünlüye göre eki seç: notlara bakmadan.
3. Asıl fiile kişi ve zaman ekini getir: Notlara bakmadan konuştum.
4. Anlamı kontrol et: Konuştum; konuşurken notlara bakmadım.

-madan / -meden yapılmayan işi, asıl fiil ise cümlenin temel eylemini gösterir. Zaman sırasının öne çıktığı cümlelerde önce anlamını da kontrol et.