-mak ve -ma ile isim-fiiller.

Okumak ve okuma, bir işi veya etkinliği adlandırır. Bu biçimlerle bir etkinlik hakkında konuşabilir, bir alışkanlığı değerlendirebilir ve yüzme kursu gibi ad grupları kurabilirsin. Bu iki biçimin nerelerde kullanıldığını ve -ma ekinin olumsuzluk ekinden farkını öğrenebilirsin.

1.İsim-fiil ne işe yarar?

İsim-fiil, fiilden oluşur ama cümlede isim gibi kullanılır. Bir işi yapan kişiyi ve zamanı tek başına bildirmez; işin adını belirtir.

• Yüzüyorum. → Şimdi yaptığım işi anlatıyorum.
• Yüzmek güzel. → Etkinlik hakkında bir değerlendirme yapıyorum.
• Yüzme kursuna gidiyorum. → Kursun türünü belirtiyorum.

İsim-fiil, fiille birlikte kullanılan başka sözcükleri de yanına alabilir: kitap okumak, her sabah yürümek, hızlı konuşma.

2.Eklerin biçimleri

Fiil köküne veya gövdesine -mak / -mek ya da -ma / -me eklenir. Ekin ünlüsü, fiilin son ünlüsüne göre seçilir.

Fiilin son ünlüsü	-mak / -mek biçimi	-ma / -me biçimi
a, ı, o, u	bakmak, çalışmak, koşmak, okumak	bakma, çalışma, koşma, okuma
e, i, ö, ü	gelmek, gitmek, görmek, gülmek	gelme, gitme, görme, gülme

Örneğin oku- fiilinin son ünlüsü u olduğu için okumak ve okuma biçimleri kullanılır. Yürü- fiilinde ise son ünlü ü olduğu için biçimler yürümek ve yürüme olur.

3.-mak ile etkinlikten söz etmek

-mak / -mek, bir etkinliği genel olarak adlandırırken sık kullanılır. Etkinlik hakkında yorum yapabilir veya istemek fiiliyle kendi isteğini anlatabilirsin.

Dinlenmek istiyorum cümlesinde hem isteyen hem de dinlenecek kişi benim. Buradaki dinlenmek, kişi veya zaman eki almaz; kişi ve zaman bilgisi istiyorum biçimindedir.

İsim-fiilin biçimi, birlikte kullanıldığı fiile de bağlıdır. Aşağıdaki kalıplarda istemek ile -mak / -mek, diğer fiillerle -ma / -me + durum eki kullanılır.

Fiil	Kalıp	Örnek
istemek	-mak / -mek + istemek	Yüzmek istiyorum.
sevmek	-ma / -me + belirtme eki + sevmek	Yüzmeyi seviyorum.
başlamak	-ma / -me + yönelme eki + başlamak	Okumaya başladım.
unutmak	-ma / -me + belirtme eki + unutmak	Gelmeyi unuttum.

Bu örneklerde isim-fiil ile durum eki arasına y girer: yüz-me-y-i, oku-ma-y-a, gel-me-y-i. Fiili öğrenirken bu kalıbı da birlikte öğren.

4.-ma ile etkinlik adı ve ad grupları

-ma / -me biçimi, özellikle başka bir isimle birlikte bir etkinliğin türünü, alışkanlığını veya yöntemini belirtir.

Ad grubu	Anlamı
yüzme kursu	Yüzmeyi öğreten kurs
okuma alışkanlığı	Düzenli olarak kitap, yazı gibi şeyler okuma alışkanlığı
çalışma saatleri	Çalışmaya ayrılan saatler
konuşma hızı	Bir kişinin ne kadar hızlı konuştuğu

Bu gruplarda ilk sözcükte -ma / -me kullanılır: yüzme kursu, “yüzmek kursu” değil.

Ancak iki ek arasında her cümle için geçerli, kesin bir anlam ayrımı yoktur. Bazı cümlelerde ikisi de kullanılabilir.

Son iki cümle birbirine yakın anlam taşır. Kullanımdaki fark eklerle daha açık görülür: -ma / -me biçimi, çalışmanın önemi ve çalışmaya başlamak örneklerinde olduğu gibi ad gibi çekimlenebilir. -mak / -mek ise genel etkinlik adı olarak çoğunlukla yalın hâlde kullanılır; ancak çalışmaktan yorulmak gibi ekli kullanımları da vardır.

4.1Etkinlik adı mı, kalıcı isim mi?

-ma / -me ile oluşan bazı sözcükler, bir yiyeceğin veya nesnenin adı olarak sözlükleşmiştir. Dondurma yedim, gözleme yaptık ve kazmayı depoya koydum cümlelerinde bu sözcükler bir etkinliği değil, yiyecek veya alet adını belirtir; bu kullanımlarda kalıcı isimdir. Çakma da Bu çanta çakma cümlesinde “taklit, sahte” anlamında sözlükleşmiş bir kullanımdır; çakmak eylemini adlandırmaz.

Görevi anlamak için bağlama bak: Toprağı kazma işi zor cümlesinde kazma bir etkinliği, Bu kazma ağır cümlesinde ise bir aleti adlandırır. Konuşma gibi biçimleri değerlendirirken de cümlede neyi belirttiklerini kontrol et.

5.İsim-fiil eki mi, olumsuzluk eki mi?

-ma / -me, olumsuzluk ekinin de biçimidir. Görevini anlamak için yalnızca sözcüğe değil, cümleye bak.

Cümle	-ma / -me ekinin görevi
Konuşma sırası sende.	İsim-fiil eki: etkinliğin adı
Şimdi konuşma!	Olumsuzluk eki: olumsuz emir

İsim-fiilin kendisi de olumsuz olabilir. Bu durumda önce olumsuzluk eki, sonra isim-fiil eki gelir.

• yap-ma-mak → yapmamak
• gel-me-mek → gelmemek
• konuş-ma-ma → konuşmama

6.Kısa kontrol listesi

1. Bir etkinliği genel olarak adlandırırken -mak / -mek biçimini düşün: Yürümek yararlıdır.
2. Yüzme kursu, okuma alışkanlığı gibi gruplarda -ma / -me kullan.
3. Eki fiilin son ünlüsüne göre seç: koşmak, yürümek; koşma, yürüme.
4. Olumsuz anlam istiyorsan olumsuzluk ekini isim-fiil ekinden önce getir: yapmamak, yapmama.
5. Tek bir biçime bakarak karar verme; konuşma gibi sözcüklerin görevini cümlede kontrol et.