-makta ile resmî ve süreç odaklı anlatım.

-makta / -mekte, bir işin sürdüğünü özellikle resmî ve yazılı dilde anlatır. Bu yapıyla devam eden çalışmaları bildirebilir, kişi eklerini kullanabilir, olumsuz cümle ve soru kurabilirsin. -yor ile karşılaştırarak hangi anlatımın günlük konuşmaya, hangisinin bir rapora uygun olduğunu seçebilirsin.

1.Süren işi resmî bir dille anlatma

-makta / -mekte, konuşulan dönemde devam eden bir işi veya süreci anlatabilir. Raporlarda, duyurularda, kurumsal yazışmalarda ve resmî sunumlarda sık kullanılır.

Bu cümlelerde işler tamamlanmış olarak değil, devam eden süreçler olarak sunulur. Ancak süreç yalnızca konuşma anıyla sınırlı değildir; haftalar veya aylar boyunca sürebilir.

Yapı, kurumların düzenli faaliyetlerini anlatırken de kullanılır: “Merkezimiz hafta içi her gün hizmet vermektedir.” Burada tek bir anlık eylem değil, düzenli olarak sürdürülen bir hizmet söz konusudur.

2.-makta ve -mekte nasıl kurulur?

Temel yapı fiil kökü veya gövdesi + -makta / -mekte + kişi eki biçimindedir. Ek, fiilin son ünlüsüne göre seçilir.

Fiilin son ünlüsü	Ek	Örnekler
a, ı, o, u	-makta	çalışmakta, taşımakta, olmakta, sunmakta
e, i, ö, ü	-mekte	beklemekte, gelişmekte, dönmekte, yürümekte

Bu yapı, -mak / -mek ile -ta / -te birleşiminden oluşur. k sert ünsüz olduğu için burada -da / -de kullanılmaz: çalışmakta, beklemekte.

Ünlüyle biten fiillerde son ünlü korunur:

• bekle- → beklemekte
• ara- → aramakta
• oku- → okumakta

Bu nedenle bekliyor biçimindeki ünlü değişmesini buraya taşımazsın: doğru biçim beklemekte, yanlış biçim beklimekte olur.

3.Kişi ekleri ve -dır kullanımı

Birinci kişilerde kişi ekinden önce y bulunur: -maktayım, -mekteyim; -maktayız, -mekteyiz.

Kişi	çalışmak	beklemek
ben	çalışmaktayım	beklemekteyim
sen	çalışmaktasın	beklemektesin
o	çalışmakta / çalışmaktadır	beklemekte / beklemektedir
biz	çalışmaktayız	beklemekteyiz
siz	çalışmaktasınız	beklemektesiniz
onlar	çalışmaktalar / çalışmaktadırlar	beklemekteler / beklemektedirler

Siz biçimi hem birden çok kişiye hem de tek kişiye saygılı biçimde seslenirken kullanılabilir.

Üçüncü tekil kişide -dır / -dir olmadan da cümle kurulabilir: “Görüşmeler sürmekte.” Resmî bildirimlerde sürmektedir biçimi de çok yaygındır.

Özne açıkça çoğul olduğunda yüklem her zaman çoğul eki almaz:

• Uzmanlar konuyu incelemektedir.
• Uzmanlar konuyu incelemektedirler.

Her iki cümle de doğrudur. İnsan dışındaki çoğul öznelerle yüklem genellikle tekil biçimdedir: “Çalışmalar sürmektedir.”

4.Olumsuzluk ve soru

Olumsuzluk için fiilden sonra -ma / -me, ardından -makta / -mekte gelir:

fiil + -ma / -me + -makta / -mekte + kişi eki

Olumlu	Olumsuz
çalışmaktayım	çalışmamaktayım
beklemekteyiz	beklememekteyiz
kullanılmaktadır	kullanılmamaktadır
hizmet vermektedir	hizmet vermemektedir

Yan yana gelen iki benzer bölüm doğrudur: çalış-ma-makta, bekle-me-mekte.

Genel bir evet-hayır sorusunda soru eki -makta / -mekte bölümünden sonra ayrı yazılır. Bu bölümün son ünlüsü a veya e olduğu için soru eki mı / mi olur. Kişi eki soru ekine bağlanır.

Kişi	Soru
ben	çalışmakta mıyım?
sen	çalışmakta mısın?
o	çalışmakta mı?
biz	çalışmakta mıyız?
siz	çalışmakta mısınız?
onlar	çalışmaktalar mı?

-mekte ile aynı düzen izlenir: beklemekte miyim, beklemekte misin, beklemekte mi, beklemekte miyiz, beklemekte misiniz, beklemekteler mi?

Resmî sorularda üçüncü kişi için -dır / -dir soru ekine bağlanabilir: “Sistem çalışmakta mıdır?”, “Süreç devam etmekte midir?”

5.-yor ile anlam ve üslup farkı

-yor ve -makta / -mekte birçok bağlamda aynı süreci anlatabilir. Aralarındaki önemli farklardan biri üsluptur.

Günlük veya tarafsız anlatım	Daha resmî anlatım
Ekibimiz yeni bir uygulama geliştiriyor.	Ekibimiz yeni bir uygulama geliştirmektedir.
Sonuçları bekliyoruz.	Sonuçları beklemekteyiz.
Bu cihaz artık kullanılmıyor.	Bu cihaz artık kullanılmamaktadır.

Sağdaki cümleler bir rapora veya kurumsal açıklamaya daha uygundur. Soldaki cümleler ise günlük konuşmada daha doğaldır. -yor resmî metinlerde de kullanılabilir; resmî yazı yazmak için her fiili -makta biçimine çevirmek gerekmez.

İki yapıyı her durumda değiştiremezsin. -yor, zaman ifadesiyle gelecek planını da anlatabilir: “Yarın Ankara'ya gidiyorum.” Bu anlam için “Yarın Ankara'ya gitmekteyim.” doğal bir karşılık değildir. -makta yapısını gelecek planlarını anlatan genel bir kalıp olarak kullanma.

Ayrıca -makta, tek başına “hiç ara vermeden” anlamını taşımaz. “Bu yıl yeni bir proje üzerinde çalışmaktayız.” cümlesi, projenin bu dönemde sürdüğünü bildirir; her dakika çalışıldığını söylemez.

6.Kullanımdan önce kısa kontrol

1. Anlamı kontrol et: Devam eden bir süreçten veya sürdürülen bir faaliyetten mi söz ediyorsun?
2. Üslubu seç: Günlük konuşmada çoğunlukla -yor, resmî süreç anlatımında -makta / -mekte uygundur.
3. Eki seç: Son ünlüye göre -makta veya -mekte kullan; fiilin son ünlüsünü koru.
4. Olumsuzluğu ve soruyu yerleştir: çalışmamaktayız, çalışmakta mıyız?
5. Kişiyi kontrol et: beklemekteyim, beklemekteyiz, beklemektesiniz.

Kısaca: Araştırıyoruz tarafsız bir bildirimdir; araştırmaktayız aynı süreci daha resmî bir dille sunar.