Olmak ile birleşik zaman ve görünüş.

1.Olmak ne ekler?

Çalışıyor olacağım, alışmış olacağım, gider oldum gibi yapılarda olmak, işi başka bir zaman noktasından görmemizi sağlar. Gelecekte süren bir işi, o zamana kadar tamamlanmış bir sonucu veya yeni bir alışkanlığı anlatabilirsin. Çıkacak oldum gibi yapılar ise bağlama göre bir girişimi anlatır.

Burada görünüş, işin sürüyor, tamamlanmış veya alışkanlık hâline gelmiş olarak sunulmasıdır. Mutlu olmak gibi yapılardan farklı olarak bu derste olmak, başka bir fiilin çekimli biçiminden sonra gelir.

2.Yapının iki parçası

Temel düzen şöyledir: fiil + zaman/görünüş eki + olmak fiilinin çekimi. İlk parça işin nasıl sunulduğunu, olmak üzerindeki ekler ise zaman ve kişiyi belirtir. İki parça ayrı yazılır.

Yapı	Temel anlam	Örnek
-ıyor/-iyor/-uyor/-üyor + olacak	Gelecekte belirli bir anda sürme	Yarın bu saatte çalışıyor olacağım.
-mış/-miş/-muş/-müş + olacak	Gelecekteki bir noktaya kadar tamamlanma	Cuma gününe kadar raporu bitirmiş olacağız.
-mış/-miş/-muş/-müş + oldu / olur	Bir işin sonuç olarak gerçekleşmiş olması	Böylece seni de görmüş oldum.
Geniş zaman + oldu	Yeni bir alışkanlığın başlaması	Son zamanlarda buraya sık sık gelir oldum.
-maz/-mez + oldu	Önceki alışkanlığın bırakılması	Taşındıktan sonra bize uğramaz oldu.
-acak/-ecek + oldu	Bağlama göre niyet veya girişim	Bir şey söyleyecek oldum, ama sözümü kestiler.

Geniş zamanın olumlu biçimleri fiile göre -r, -ar/-er, -ır/-ir/-ur/-ür olur: arar oldu, gider oldu, düşünür oldu. Bildiğin ünlü uyumu ve ses değişmeleri burada da geçerlidir: bekliyor olacağım, okuyacak oldum.

2.1Sonucu vurgulama: -mış oldu / -mış olur

-mış oldu, bir olayın sonucunda başka bir işin de gerçekleştiğini veya tamamlandığını vurgular. -mış olur ise özellikle bir koşula bağlı olarak ortaya çıkacak sonucu anlatabilir.

• Kitabını getirmek için uğradım. Böylece seni de görmüş oldum. → Bu ziyaret sayesinde seni de gördüm.
• Erken gelirsen işi öğlene kadar bitirmiş olursun. → Erken gelmenin sonucu olarak iş öğlene kadar tamamlanır.

Bu yapılarda işin yalnızca gerçekleşmiş sayılması değil, gerçekten tamamlanması da anlatılabilir; hangi anlamın öne çıktığını bağlam belirler.

3.Gelecekte sürme ve tamamlanma

-yor olacak, gelecekte seçilen bir anda işin sürmekte olduğunu anlatır. Yarın bu saatte, sen geldiğinde, akşam sekizde gibi ifadeler bu zaman noktasını belirginleştirir.

-mış olacak, işi gelecekteki bir noktadan geriye bakarak tamamlanmış olarak sunar. Burada -mış, tek başına başkasından duyulan bir bilgiyi göstermez. Bu sayfada önemli olan, süren iş ile tamamlanmış sonuç arasındaki farktır.

4.Başlayan ve bırakılan alışkanlıklar

Geniş zaman + oldu, eskisine göre ortaya çıkan bir davranışı veya durumu anlatır. Tek seferlik bir olaydan çok, yeni bir alışkanlığı ya da eğilimi öne çıkarır.

• Yeni işe başlayınca sabahları erken kalkar oldum.
• Komşularımızla artık daha sık görüşür olduk.
• Son zamanlarda anahtarımı evde unutur oldum.

Olumsuz biçim -maz/-mez oldu, daha önce yapılan bir işin artık yapılmadığını anlatır.

Erken kalktım tek bir sabahı anlatabilir. Erken kalkar oldum ise davranışın değiştiğini ve tekrarlandığını gösterir.

5.Niyet ve girişim: -acak oldu

-acak/-ecek oldu, özellikle bir engelle birlikte kullanıldığında, kişinin bir işe yöneldiğini veya girişimde bulunduğunu anlatabilir. İşin gerçekleşip gerçekleşmediğini devamındaki bağlam açıklar.

Bu örneklerde niyet edilen iş gerçekleşmez. Ancak yapının kendisi her bağlamda “iş kesinlikle olmadı” anlamına gelmez; sonucu yalnızca ekten çıkarma.

6.Olumsuzluk, soru ve kısa kontrol

Olumsuzluk ekinin yeri, hangi anlamı olumsuzladığına göre değişir. İlk fiile gelen -ma/-me, o işi olumsuzlar; olmak fiiline gelen olumsuzluk ise bütün durumu reddedebilir.

Amaç	Örnek	Anlam
Gelecekte işin sürmesini reddetmek	Yarın bu saatte çalışıyor olmayacağım.	O anda çalışma hâlinde olmayacağım.
Bir sınır anında işin henüz tamamlanmadığını belirtmek	Saat onda rapor henüz bitmemiş olacak.	O saatte rapor hâlâ bitmemiş olacak.
Alışkanlığın bırakıldığını anlatmak	Artık kahve içmez oldum.	Eskiden içiyordum; şimdi içmiyorum.

Tarafsız bir evet-hayır sorusunda soru eki, çekimli olmak biçiminden sonra gelir. Mı/mi/mu/mü ayrı yazılır; sonraki kişi eki soru ekine bitişir: Çalışıyor olacak mısın? Belirli bir ögeyi sorgularken soru eki o ögeden sonra gelir: Son zamanlarda erken mi kalkar oldun? Bu soruda erken kalkma vurgulanır.

Seçim yaparken şu sırayı izle:

1. Gelecekte belirli bir anda süren bir işi mi anlatıyorsun? Çalışıyor olacağım.
2. O zamana kadar tamamlanmış bir sonucu mu anlatıyorsun? Bitirmiş olacağım.
3. Yeni başlayan veya bırakılan bir alışkanlık mı var? Gider oldum / gitmez oldum.
4. Bir işe yönelme veya girişim mi var? Söyleyecek oldum. Sonucu bağlamla açıkla.