-malı ile çıkarım ve beklenti.

-malı / -meli yalnızca gereklilik bildirmez. Belirtilere dayanarak bir sonuca varırken veya normal koşullarda beklenen bir durumu anlatırken de kullanılır. Burada bu anlamları ayırt etmeyi ve olmalı ile şimdiki ya da geçmiş durumlar hakkında çıkarım kurmayı öğreneceksin.

1.Gereklilikten çıkarıma

Çıkarım, bildiğin veya gözlemlediğin şeylerden hareketle bir sonuca varmaktır. -malı / -meli, bu kullanımda bir görev bildirmez; konuşanın doğru olduğunu düşündüğü sonucu gösterir.

Kullanım	Örnek	Anlam
Gereklilik	Yarın erken kalkacağım; artık uyumalıyım.	Uyumam gerekiyor.
Çıkarım	Odasından hiç ses gelmiyor; uyuyor olmalı.	Büyük ihtimalle uyuyor.
Beklenti	Her zamanki saatte çıktıysa birazdan burada olmalı.	Normal koşullarda birazdan gelmesini bekliyorum.

Çıkarımda bir belirtiyi yorumlarsın. Beklentide ise saat, plan veya alışılmış düzen gibi bir bilgiye dayanırsın. Bu iki anlam bazen birbirine yaklaşır.

2.Çıkarımda kullanılan yapılar

Ek, ünlü uyumuna göre -malı veya -meli olur: yapmalı, gelmeli. Ancak bir eylem hakkında çıkarım yaparken yalnızca bu eki kullanmak, gereklilik anlamına yol açabilir. Bu nedenle olmalı içeren yapılar önemlidir.

Anlatılan durum	Yapı	Örnek
Şimdiki durum veya yer	İsim, sıfat ya da yer bildiren söz + olmalı	Anahtar çantada olmalı.
Şu anda süren eylem	-yor + olmalı	Deniz toplantıya hazırlanıyor olmalı.
Daha önce gerçekleşmiş eylem	-mış / -miş / -muş / -müş + olmalı	Ece çoktan çıkmış olmalı.

Olmalı biçimindeki ek, önceki sözcüğe değil, ol- fiiline bağlanır. Bu yüzden gelmiş olmalı deriz; gelmiş olmeli demeyiz.

Kişi eki de olmalı üzerine gelir: olmalıyım, olmalısın, olmalı, olmalıyız, olmalısınız. Üçüncü çoğul kişide olmalılar kullanılabilir; çoğul özne açıkça belirtilmişse yüklem tekil de kalabilir: “Çocuklar uyuyor olmalı.”

3.Plan ve düzene dayalı beklenti

Bir yolculuğun süresi, bir çalışma programı veya alışkanlık, beklentinin dayanağı olabilir. Bu saatte, şimdiye kadar, birazdan gibi ifadeler beklenen zamanı gösterir.

İlk örnekte varışın gerçekleştiği sonucuna varılır. İkinci örnekte çalışma saatlerine göre bir beklenti dile getirilir. İkisinde de doğrudan doğrulanmış bir bilgi aktarılmaz.

4.Olumsuz çıkarım

Olumsuz bir eylem hakkında çıkarım yaparken olumsuzluk ekini ana fiile getirirsin; olmalı olumlu kalır.

Olumlu çıkarım	Olumsuz çıkarım
Mesajı görmüş olmalı.	Mesajı görmemiş olmalı.
Şu anda çalışıyor olmalı.	Şu anda çalışmıyor olmalı.
Evde olmalı.	Evde olmamalı.

Son örnekteki evde olmamalı, bağlama göre hem “Sanırım evde değil” hem de “Evde bulunması uygun değil” anlamına gelebilir. Çıkarım anlamını açıklaştırmak için dayanağını ekleyebilirsin: “Zile birkaç kez bastım, açan olmadı; evde olmamalı.”

5.Aynı biçimi bağlama göre yorumlama

Olmalı bulunan her cümle çıkarım değildir. Konuşanın bir kural mı bildirdiğine, yoksa bir bilgiden sonuç mu çıkardığına bak.

İlk cümlede bulunman gereken yer söylenir. İkincisinde nerede olduğun tahmin edilir. Şimdi gibi bir zaman sözcüğü tek başına anlamı belirlemez; asıl belirleyici bağlamdır.

Benzer biçimde, gelmiş olmalı da bir son teslim saati bağlamında gereklilik bildirebilir: “Toplantı dokuzda başlayacak; herkes o saate kadar gelmiş olmalı.” Bu nedenle yalnızca biçime bakarak karar verme.

6.Kısa kontrol listesi

Bir cümle kurarken veya yorumlarken şu sırayı izle:

1. Anlamı belirle: Yapılması gereken bir şey mi, yoksa bir çıkarım veya beklenti mi var?
2. Dayanağı bul: Belirti, program, süre veya alışkanlık ne?
3. Zamana uygun yapıyı seç: Durum için yorgun olmalı, süren eylem için uyuyor olmalı, gerçekleşmiş eylem için uyumuş olmalı.
4. Olumsuzluğu doğru yere getir: Gerçekleşmediğini düşündüğün eylem için uyumamış olmalı.

-malı / -meli ile çıkarım ve beklenti bildirirken hem yapıyı hem bağlamı kullan; tahminini kesin bilgi gibi sunma.