Soru ekinin odaklanan ögeye göre yeri.

Aynı cümlede soru ekinin yerini değiştirerek farklı bilgileri sorgulayabilirsin. Ece mi dosyayı gönderdi? sorusunda gönderen kişiyi, Ece dosyayı mı gönderdi? sorusunda ise gönderilen şeyi kontrol edersin. Burada önemli olan, hangi bilgiden emin olmadığındır.

1.Soru odağı ne demektir?

Soru odağı, cümlede özellikle sorgulanan bilgidir. Soru eki mı, mi, mu, mü, belirli bir ögeyi sorgularken o ögeden sonra gelir. Böylece dinleyici, hangi bilgiyi doğrulaması ya da düzeltmesi gerektiğini anlar.

Konuşmada vurgu da odağı belirtir. Soru eki genellikle vurgu almaz; önündeki odak ögesi belirgin söylenir. Sözcüğün vurgusu son hecedeyse soru ekinden hemen önceki hece öne çıkar: dosyayı mı derken dosyayı sözcüğünün son hecesi belirginleşir. Ancak vurgu her sözcükte son hecede olmadığı için bunu bütün sorulara uygulanan değişmez bir kural olarak düşünme.

Bu sorular aynı olayla ilgilidir; ancak beklenen düzeltme farklıdır. İlkinde kişi, ikincisinde gönderilen şey değişebilir.

2.Aynı cümlede farklı odaklar

Şu cümleyi düşün: Ece dün dosyayı müdüre gönderdi. Soru ekinin yeri, kontrol etmek istediğin bilgiye göre değişir.

Sorgulanan bilgi	Soru	Odağa uygun kısa cevap
Özne: gönderen kişi	Ece mi dün dosyayı müdüre gönderdi?	Hayır, Deniz.
Zaman	Ece dün mü dosyayı müdüre gönderdi?	Hayır, bugün.
Nesne: gönderilen şey	Ece dün dosyayı mı müdüre gönderdi?	Hayır, fotoğrafı.
Yönelme tümleci: alıcı	Ece dün dosyayı müdüre mi gönderdi?	Hayır, sekretere.
Yüklem: olayın gerçekleşmesi	Ece dün dosyayı müdüre gönderdi mi?	Evet, gönderdi.

Soru ekini taşırken sözcüklerin sırasını mutlaka değiştirmen gerekmez. Tabloda aynı sözcük sırası korunmuş, yalnızca soru ekinin yeri değiştirilmiştir.

2.1Yüklemin hemen önündeki odak

Türkçede yüklemin hemen önü, odaklanan öge için doğal bir konumdur. Diğer bilgiler zaten biliniyorsa sorguladığın ögeyi soru ekiyle birlikte buraya getirebilirsin:

• Dosyayı dün müdüre Ece mi gönderdi? → Gönderilen şey, zaman ve alıcı biliniyor; gönderen kişi öne çıkarılıyor.
• Ece mi dün dosyayı müdüre gönderdi? → Soru eki yine kişiyi odaklar; özellikle Ece’nin adı konuşmada geçmişse bu sıra da doğaldır.

İlk sıra, bilinen bilgileri önce verip kişi sorusunu yüklemin hemen önüne yerleştirmek için uygundur. İkinci sıra yanlış ya da zorunlu olarak daha az doğal değildir. Soru eki odağı açıkça gösterdiğinden yüklem önü konumu zorunlu olmaz; seçim bağlama ve konuşma vurgusuna bağlıdır.

3.Yüklemden sonraki soru eki

Soru eki yüklemden sonra geldiğinde çoğu zaman olayın gerçekleşip gerçekleşmediği sorulur. Bu, cümlenin bütünü hakkında tarafsız bir soru olabilir.

Ancak bağlam ve vurgu, yüklemdeki eylemi başka bir eylemle karşılaştırabilir:

3.1Kişi ekleri ve seçenekli sorular

Yükleme yönelik sorularda kişi ekinin yeri, kullanılan zaman veya kip biçimine bağlıdır. Görülen geçmiş zamanda kişi eki fiilde kalır: geldiniz mi. Şimdiki zamanda ikinci çoğul kişi eki soru ekine bitişir: geliyor musunuz. Soru eki her iki yapıda da önceki sözcükten ayrı yazılır.

4.Sözcük grupları ve ekin biçimi

Sorgulanan öge birden fazla sözcükten oluşabilir. Bütün grubu sorguluyorsan soru ekini grubun sonuna getirirsin.

• Senin kardeşin mi aradı? → Arayan kişi sorgulanıyor.
• Toplantı yarın sabah mı başlayacak? → Başlangıç zamanı sorgulanıyor.
• Beni okulun önünde mi bekleyeceksin? → Bekleme yeri sorgulanıyor.

Soru eki ayrı yazılır. Dört biçiminden hangisinin kullanılacağı, hemen önceki sözcüğün son ünlüsüne bağlıdır; cümlenin son sözcüğüne değil.

Önceki sözcüğün son ünlüsü	Soru eki	Örnek
a, ı	mı	Yarın mı geleceksin?
e, i	mi	Sen mi geleceksin?
o, u	mu	Bunu mu istiyorsun?
ö, ü	mü	Dün mü geldin?

Sözcük grubunun sonundaki soru ekiyle de bağlama ve vurguya göre grubun içindeki daha dar bir parçayı karşılaştırabilirsin:

• Kırmızı çantayı mı aldın? → Bağlama göre kırmızı çantayı başka bir nesneyle karşılaştırabilir.
• Kırmızı çantayı mı aldın, mavi çantayı mı? → İki çanta arasında renk bakımından karşılaştırma yapar.

İkinci yapıda çanta alındığı kabul edilir; sorgulanan bilgi rengidir.

5.Bağlama uymayan odağı fark et

Bir soru dil bilgisi bakımından doğru olsa da sormak istediğin bilgiye uymayabilir.

Soru ekini, yalnızca cümlede dikkat çekici görünen sözcükten sonra koyma. Önce olası cevapları düşün:

• Cevap Ayşe değil, Zeynep olacaksa kişiyi sorgula.
• Cevap pazartesi değil, salı olacaksa zamanı sorgula.
• Cevap Ankara’ya değil, İzmir’e olacaksa gidilen yeri sorgula.

6.Odağı seçmek için kısa kontrol

1. Bildiğin bilgileri, emin olmadığın bilgiden ayır.
2. Belirli bir ögeyi sorguluyorsan soru ekini o ögeden sonra getir.
3. Bir sözcük grubunun tamamını sorguluyorsan eki grubun sonuna koy.
4. Mı, mi, mu, mü biçimini hemen önceki sözcüğe göre seç ve ayrı yaz.
5. Olayın gerçekleşmesini soruyorsan soru ekini yüklemden sonra kullan.

Sen mi aradın? kişiyi, dün mü aradın? zamanı, aradın mı? ise bağlama göre arama olayının gerçekleşmesini sorgular.