Uzun sıfat-fiil gruplarında niteleme sınırları.

Uzun bir sıfat-fiil grubunu anlamak için yalnızca sıfat-fiil ekini tanımak yetmez. Hangi sözlerin gruba girdiğini, grubun hangi adı nitelediğini ve iç içe yapılarda her ögenin nereye bağlandığını da belirlemen gerekir. Böylece hem karmaşık metinleri çözümleyebilir hem de belirsiz nitelemeleri daha açık yazabilirsin.

1.Nitelemenin merkezini bul

Sıfat-fiil grubu, bir adı niteleyen sıfat-fiille ona bağlı ögelerden oluşur. Bu ögeler arasında özne, nesne, yer ve zaman bildiren sözler bulunabilir. Grubun nitelediği ada nitelenen ad diyeceğiz.

Burada geçen yıl ve kırsal bölgelerde, araştırmanın yürütülmesini açıklar. Ana cümle ise araştırmanın yeni veriler sağladığını bildirir. Bir ögenin sıfat-fiil grubunun içinde olması ile ana yükleme bağlanması aynı şey değildir.

Köşeli ayraçlar bu sayfada yalnızca yapıyı göstermek için kullanılıyor; normal yazıda gerekli değildir.

2.Grup sınırını adım adım belirle

Uzun bir cümlede önce ana yüklemi bul. Ardından sıfat-fiilleri ve niteledikleri adları eşleştir. Son olarak her sıfat-fiile bağlı ögeleri belirle.

Öge	Bağlandığı eylem	İşlevi
uzmanların	topladığı	Toplama işini yapanı belirtir.
üç ay boyunca	topladığı	Toplama süresini belirtir.
farklı şehirlerde	topladığı	Toplama yerini belirtir.
dün	yayımladı	Yayımlama zamanını belirtir.

Verileri sözcüğündeki belirtme durumu eki, bu adın ana cümlede yayımladı yükleminin nesnesi olduğunu gösterir. Ad, sıfat-fiil grubuyla nitelenirken ana cümlede de bir görev üstlenir.

3.İç içe nitelemeleri katmanlara ayır

Bir sıfat-fiil grubunun içinde başka bir sıfat-fiil grubu bulunabilir. Böyle bir yapıda bütün sıfat-fiiller aynı adı nitelemez.

Bu cümlede yayımladığı → rapor, inceleyen → uzmanlar ilişkisi vardır. Raporu, dıştaki grubun içinde inceleyen sıfat-fiilinin nesnesidir. Dıştaki grubun tamamı ise uzmanlar adını niteler.

Nitelenen ad her zaman sıfat-fiilin hemen sağındaki ilk sözcük değildir:

[Komisyonun hazırladığı] ayrıntılı rapor bugün yayımlandı.

Burada hazırladığı grubunun nitelediği ad rapordur. Aradaki ayrıntılı sıfatı da aynı adı niteler.

4.Bağlanma belirsizliğini bağlamla çöz

Bazı cümlelerde bir zaman veya yer ifadesinin hangi eyleme bağlandığı açık değildir. İki okuma da dil bilgisi bakımından mümkünse bunlardan birini yanlış saymak yerine anlam farkını göstermelisin.

Konuşmada vurgu ve duraklama, yazıda ise önceki cümleler bir okumayı öne çıkarabilir. Bağlam yeterli değilse yapıyı yeniden düzenle:

Anlatılmak istenen	Daha açık anlatım
Gönderme dün gerçekleşti.	Müdür dosyaları dün gönderdi. Ben de bu dosyaları inceledim.
İnceleme dün gerçekleşti.	Müdürün gönderdiği dosyaları dün inceledim.

Yer değiştirme her zaman yeterli olmaz. Özellikle iç içe iki eyleme de anlamca uygun bir ifade varsa cümleyi bölmek daha güvenilir bir çözümdür.

5.Sıralanan adlarda ortak nitelemeyi denetle

Bir sıfat-fiil grubunun ardından ve ile bağlanmış adlar geldiğinde, nitelemenin yalnızca ilk ada mı yoksa adların tümüne mi yayıldığı belirsiz kalabilir.

Ortak nitelemeyi açıklaştırmak için grubu tekrarlayabilirsin:

Arşivde müdürün onayladığı rapor ile yine müdürün onayladığı ekler bulunuyor.

Tekrar ağır geliyorsa iki cümle kullanabilirsin:

Arşivde bir rapor ve ekler bulunuyor. Müdür bunların hepsini onayladı.

Yalnızca raporun onay durumunu bildirmek istiyorsan sınırı açıkça belirt:

Arşivde müdürün onayladığı rapor ve bazı ekler bulunuyor. Eklerin onay durumuna ilişkin bilgi yok.

6.Açıklığı koruyarak yeniden yaz

Uzunluk tek başına bir anlatım bozukluğu değildir. Özellikle akademik ve resmî metinlerde uzun sıfat-fiil grupları bilgiyi tek bir ad çevresinde toplar. Sorun, okurun hangi bilginin hangi ada veya eyleme bağlandığını izleyememesidir.

Virgül, niteleme sınırını tek başına belirleyen bir işaret değildir. Sırf grup uzun diye sıfat-fiille nitelenen adın arasına virgül koyma. Belirsizliği gidermek için ögelerin yerini değiştir, gerektiğinde adı veya nitelemeyi tekrarla ya da cümleyi böl.

Son kontrolde şu sırayı izle:

1. Ana yüklemi bul: Cümlenin temel olarak ne bildirdiğini belirle.
2. Her sıfat-fiili bir adla eşleştir: İçteki ve dıştaki nitelemeleri ayır.
3. Bağlı ögeleri denetle: Özellikle zaman ve yer ifadelerinin hangi eylemi açıkladığına bak.
4. Sıralanan adları kontrol et: Nitelemenin bir ada mı, bütün adlara mı ait olduğunu sorgula.
5. Anlamı koruyarak sadeleştir: Belirsizliği giderirken söylenmeyen bir bilgiyi ekleme.