Λόγιοι συγκριτικοί: ελάσσων, μείζων και ήσσων.

Οι τύποι ελάσσων, μείζων και ήσσων ανήκουν κυρίως στον λόγιο και επίσημο λόγο. Η σωστή χρήση τους απαιτεί όχι μόνο γνώση της κλίσης αλλά και διάκριση ανάμεσα στο μέγεθος, στη σημασία και στην αξιολογική υποβάθμιση. Θα εξετάσουμε τις μορφές τους, τη συμφωνία και τις καθιερωμένες χρήσεις τους, χωρίς να τους αντιμετωπίζουμε ως απλά στολίδια ύφους.

1.Τρεις συγκριτικοί, διαφορετικές αποχρώσεις

Οι τρεις τύποι έχουν ήδη συγκριτική σημασία. Ωστόσο, δεν αντικαθιστούν ελεύθερα κάθε καθημερινό συγκριτικό.

Τύπος	Βασική σημασία	Χαρακτηριστική χρήση
ελάσσων, ελάσσον	μικρότερος ως προς το μέγεθος, την έκταση ή τη σημασία	ελάσσον ζήτημα
μείζων, μείζον	μεγαλύτερος ως προς το μέγεθος, την έκταση ή τη σημασία	μείζον πρόβλημα
ήσσων, ήσσον	κατώτερος, ασθενέστερος ή μικρότερης αξίας και σημασίας	ήσσονος σημασίας διαφορά

Στον σύγχρονο διοικητικό, επιστημονικό και δοκιμιακό λόγο, το μείζων συχνά σημαίνει «ιδιαίτερα σημαντικός», ενώ το ελάσσων δηλώνει χαμηλότερη θέση σε μια κλίμακα σπουδαιότητας. Το ήσσων έχει πολύ περιορισμένη χρήση έξω από καθιερωμένες φράσεις.

2.Γένος και βασικοί τύποι κλίσης

Το αρσενικό και το θηλυκό έχουν κοινό τύπο σε -ων, ενώ το ουδέτερο έχει τύπο σε -ον. Στη γενική ενικού εμφανίζεται το -ονος και στην αιτιατική αρσενικού και θηλυκού το -ονα.

Ο πίνακας παρουσιάζει τους βασικούς λόγιους τύπους του ενικού:

Πτώση και γένος	ελάσσων	μείζων	ήσσων
Ονομαστική αρσενικού και θηλυκού	ελάσσων	μείζων	ήσσων
Ονομαστική και αιτιατική ουδετέρου	ελάσσον	μείζον	ήσσον
Γενική όλων των γενών	ελάσσονος	μείζονος	ήσσονος
Αιτιατική αρσενικού και θηλυκού	ελάσσονα	μείζονα	ήσσονα

Στον πληθυντικό συναντούμε, για παράδειγμα, οι μείζονες προκλήσεις, οι ελάσσονες διαφορές, αλλά τα μείζονα προβλήματα, τα ελάσσονα ζητήματα. Στη γενική πληθυντικού ο τόνος μετακινείται: των μειζόνων προβλημάτων, των ελασσόνων ζητημάτων.

3.Συμφωνία ή γενική που δηλώνει ιδιότητα;

Ξεχωρίζουμε δύο διαφορετικές συντάξεις.

Όταν ο συγκριτικός προσδιορίζει άμεσα ένα ουσιαστικό, συμφωνεί μαζί του σε γένος, αριθμό και πτώση:

• η μείζων αλλαγή → συζητούμε τη μείζονα αλλαγή·
• το ελάσσον ζήτημα → η εξέταση του ελάσσονος ζητήματος·
• το μείζον πρόβλημα → αντιμετωπίζουμε τα μείζονα προβλήματα.

Στις φράσεις μείζονος σημασίας, ελάσσονος σημασίας και ήσσονος σημασίας, ο συγκριτικός συμφωνεί με το ουσιαστικό σημασίας, όχι με το πρόσωπο ή το πράγμα που αξιολογούμε. Γι’ αυτό η φράση παραμένει ίδια, ακόμη κι όταν αλλάζει ο αριθμός του κύριου ουσιαστικού.

4.Καθιερωμένες χρήσεις και ειδικές σημασίες

Ορισμένοι συνδυασμοί λειτουργούν ως σταθερές φράσεις ή ως όροι. Εκεί η αντικατάσταση ενός συγκριτικού από άλλον μπορεί να αλλοιώσει τη σημασία.

Φράση	Χρήση και σημασία
ανωτέρα βία	Καθιερωμένος νομικός όρος· το «μείζων» δεν αντικαθιστά μηχανικά κάθε λόγιο συγκριτικό.
μείζων και ελάσσων πρόταση	Στη λογική, οι δύο προκείμενες ενός συλλογισμού· δεν πρόκειται απλώς για «σημαντική» και «ασήμαντη» πρόταση.
μείζων και ελάσσων κλίμακα	Στη μουσική, διαφορετικοί τύποι κλίμακας, όχι μεγαλύτερη και μικρότερη έκταση.
η αρχή της ήσσονος προσπάθειας	Καθιερωμένη ονομασία αρχής που συνδέεται με την επιλογή της μικρότερης δυνατής προσπάθειας.
το μη χείρον βέλτιστον	Διαφορετική παγιωμένη έκφραση· δεν αποτελεί χρήση του «ήσσων».

Στη λόγια έκφραση το έλασσον και το μείζον, τα επίθετα χρησιμοποιούνται ουσιαστικοποιημένα: δηλώνουν το μικρότερο και το μεγαλύτερο, συνήθως ως προς τη σημασία. Προσέχουμε τον διαφορετικό τονισμό του παγιωμένου έλασσον.

5.Ύφος και όρια της σύγκρισης

Η συγκριτική σημασία δεν απαιτεί πάντοτε ρητό δεύτερο όρο. Το μείζον πρόβλημα μπορεί να δηλώνει ένα πρόβλημα μεγάλης βαρύτητας μέσα σε μια γενικότερη αξιολόγηση. Όταν χρειάζεται σαφής αντιπαραβολή, μπορούμε να την εκφράσουμε με σε σχέση με ή συγκριτικά με.

Οι λόγιοι τύποι δεν κάνουν αυτομάτως μια διατύπωση ακριβέστερη. Το «Αγόρασα ένα μείζον τραπέζι» ακούγεται αφύσικο ως απλή πληροφορία για τις διαστάσεις ενός επίπλου. Το φυσικό είναι «Αγόρασα ένα μεγαλύτερο τραπέζι».

Η φράση ήσσονος σημασίας μπορεί επίσης να μειώνει ρητορικά τη βαρύτητα ενός προβλήματος. Δεν είναι πάντοτε ουδέτερη περιγραφή: σε μια διαφωνία μπορεί να εκφράζει την αξιολόγηση μόνο της μίας πλευράς.

6.Έλεγχος πριν από τη χρήση

1. Προσδιόρισε τη σημασία: μεγαλύτερη βαρύτητα → μείζων· μικρότερη βαρύτητα → ελάσσων ή, σε καθιερωμένους συνδυασμούς, ήσσων.
2. Έλεγξε τη σύνταξη: μείζον ζήτημα, αλλά ζήτημα μείζονος σημασίας.
3. Έλεγξε το γένος και την πτώση: η μείζων αλλαγή, αλλά τη μείζονα αλλαγή.
4. Σεβάσου τον όρο ή την παγιωμένη φράση: η μουσική ελάσσων κλίμακα δεν είναι μια λιγότερο σημαντική κλίμακα.
5. Διάλεξε κατάλληλο ύφος: στον καθημερινό λόγο, το μεγαλύτερος, το μικρότερος ή το λιγότερο σημαντικός είναι συχνά φυσικότερο.