Η θέση του επιθέτου και η αλλαγή σημασίας.

Η θέση του επιθέτου στη Νέα Ελληνική επηρεάζει τον τρόπο με τον οποίο παρουσιάζουμε μια ιδιότητα: ως χαρακτηριστικό ενός προσώπου ή πράγματος, ως στοιχείο αντιπαραβολής ή ως κατάσταση σε μια συγκεκριμένη περίσταση. Η ερμηνεία εξαρτάται επίσης από το άρθρο, τη σύνταξη, τον επιτονισμό και τα συμφραζόμενα· η μετακίνηση του επιθέτου δεν αλλάζει αυτόματα τη σημασία του.

1.Η ουδέτερη θέση και οι δυνατότητες μετακίνησης

Στην ουδέτερη σειρά, το επίθετο προηγείται συνήθως του ουσιαστικού: ένα ενδιαφέρον βιβλίο, το παλιό σπίτι. Η θέση μετά το ουσιαστικό είναι επίσης δυνατή, αλλά η φυσικότητα και η ερμηνεία της εξαρτώνται από τη δομή της φράσης.

Δομή	Παράδειγμα	Συνήθης λειτουργία
Άρθρο + επίθετο + ουσιαστικό	το παλιό σπίτι	Παρουσίαση μιας ιδιότητας, χωρίς αναγκαστικά ιδιαίτερη έμφαση
Άρθρο + ουσιαστικό + άρθρο + επίθετο	το σπίτι το παλιό	Συχνά διάκριση ή αντιπαραβολή με άλλο σπίτι
Άρθρο + επίθετο + άρθρο + ουσιαστικό	το παλιό το σπίτι	Συχνά εντονότερη προβολή της ιδιότητας, ιδίως στον προφορικό λόγο
Αόριστο άρθρο + ουσιαστικό + επίθετο	ένα σπίτι παλιό	Δυνατή σειρά, συχνά με περιγραφική έμφαση

Οι τρεις πρώτες φράσεις μπορούν να αναφέρονται στο ίδιο σπίτι και στην ίδια ιδιότητα. Η διαφορά δεν είναι υποχρεωτικά λεξική: μπορεί να αφορά κυρίως το στοιχείο που προβάλλει ο ομιλητής.

2.Η επανάληψη του άρθρου και η αντιπαραβολή

Όταν το επίθετο ακολουθεί ένα έναρθρο ουσιαστικό ως επιθετικός προσδιορισμός, επαναλαμβάνεται κανονικά το άρθρο: το φόρεμα το κόκκινο. Η παρουσία περισσότερων άρθρων στην ίδια ονοματική φράση ονομάζεται πολυοριστικότητα.

Το δεύτερο άρθρο συμφωνεί με το ουσιαστικό και το επίθετο σε γένος, αριθμό και πτώση: τις τσάντες τις μεγάλες, του σπιτιού του παλιού.

Η σειρά αυτή ευνοεί την αντιπαραβολή, αλλά δεν την επιβάλλει. Αντίστοιχα, και η ουδέτερη σειρά μπορεί να εκφράσει αντίθεση: «Πάρε τον μπλε φάκελο, όχι τον πράσινο». Ο επιτονισμός και τα συμφραζόμενα παραμένουν καθοριστικά.

Σε ουδέτερο πληροφοριακό γραπτό λόγο προτιμάται συχνά η απλούστερη σειρά. Οι επαναλήψεις του άρθρου είναι ιδιαίτερα συνηθισμένες στον προφορικό λόγο, χωρίς να είναι γι’ αυτό λανθασμένες ή αποκλειστικά προφορικές.

3.Από το χαρακτηριστικό στην κατάσταση

Μια ουσιαστική αλλαγή προκύπτει όταν το επίθετο παύει να ανήκει στην ονοματική φράση και αποδίδει μια κατάσταση στο υποκείμενο ή στο αντικείμενο. Τότε έχει κατηγορηματική λειτουργία.

Επιθετική λειτουργία	Κατηγορηματική λειτουργία
Το άδειο σπίτι πουλήθηκε.	Το σπίτι πουλήθηκε άδειο.
Διάλεξα τις ώριμες ντομάτες.	Έκοψα τις ντομάτες άγουρες.
Ο κουρασμένος οδηγός σταμάτησε.	Ο οδηγός έφτασε κουρασμένος.

Στο «Το άδειο σπίτι πουλήθηκε», η ιδιότητα συμμετέχει στην περιγραφή του σπιτιού για το οποίο μιλάμε. Στο «Το σπίτι πουλήθηκε άδειο», παρουσιάζεται η κατάστασή του κατά την πώληση. Η δεύτερη διατύπωση δεν το χαρακτηρίζει αναγκαστικά ως άδειο και σε άλλες χρονικές στιγμές.

4.Επίθετα με διαφορετικές ερμηνείες

Ορισμένα επίθετα εμφανίζουν ιδιαίτερα αισθητές διαφορές σημασίας. Δεν αρκεί όμως να απομνημονεύσουμε τη θέση τους: χρειάζεται να προσέξουμε και το άρθρο ή τις λέξεις που τα συνοδεύουν.

4.1Μόνος: μοναδικότητα ή απουσία συντροφιάς

Στην πρώτη περίπτωση το μόνος περιορίζει το σύνολο των πιθανών προσώπων σε ένα. Στη δεύτερη, το μόνος του περιγράφει τις συνθήκες της εργασίας. Δεν πρόκειται απλώς για μετακίνηση της ίδιας ονοματικής φράσης.

4.2Ίδιος: ταυτότητα ή προσωπική συμμετοχή

• «Μας υποδέχτηκε ο ίδιος διευθυντής και τις δύο φορές»: ήταν το ίδιο πρόσωπο, όχι διαφορετικός διευθυντής.
• «Μας υποδέχτηκε ο ίδιος ο διευθυντής, όχι η γραμματέας του»: ο διευθυντής μάς υποδέχτηκε προσωπικά.
• «Μας υποδέχτηκε ο διευθυντής ο ίδιος»: τονίζεται επίσης η προσωπική συμμετοχή του.

Εδώ το πρόσθετο άρθρο είναι κρίσιμο. Η αντίθεση ανάμεσα στο ο ίδιος διευθυντής και στο ο ίδιος ο διευθυντής δείχνει γιατί πρέπει να διαβάζουμε τη συνολική δομή, όχι μόνο τη θέση του επιθέτου.

5.Όταν η σημασία εξαρτάται από το πλαίσιο

Με επίθετα όπως παλιός, νέος και φτωχός, η θέση μπορεί να ευνοεί μια ερμηνεία, αλλά δεν αποτελεί ασφαλές κριτήριο από μόνη της.

Η μετακίνηση στο «ο άνθρωπος ο φτωχός» δεν εγγυάται οικονομική ερμηνεία: με κατάλληλο επιτονισμό μπορεί πάλι να εκφράζει συμπόνια. Όταν απαιτείται ακρίβεια, επιλέγουμε σαφέστερη διατύπωση, όπως ο άνθρωπος με το χαμηλό εισόδημα ή ο άτυχος άνθρωπος, ανάλογα με το νόημα.

Αντίστοιχα, ένας καλός γιατρός είναι συνήθως γιατρός ικανός στη δουλειά του, ενώ ένας καλός άνθρωπος αξιολογείται ως προς τον χαρακτήρα του. Η διαφορά οφείλεται εδώ στο ουσιαστικό και στο κριτήριο αξιολόγησης, όχι στη θέση του επιθέτου.

6.Έλεγχος πριν από την επιλογή

Για να ερμηνεύσεις ή να αναδιατυπώσεις μια φράση:

1. Έλεγξε τη σύνταξη. Το επίθετο χαρακτηρίζει το ουσιαστικό μέσα στην ονοματική φράση ή δηλώνει κατάσταση κατά την ενέργεια του ρήματος;
2. Παρατήρησε τα άρθρα. Το «ο ίδιος διευθυντής» δεν ισοδυναμεί με το «ο ίδιος ο διευθυντής».
3. Εντόπισε την αντίθεση. Η μετακίνηση μπορεί να προβάλλει μια ιδιότητα χωρίς να αλλάζει το βασικό νόημα.
4. Διάβασε τα συμφραζόμενα. Επίθετα όπως «νέος» και «φτωχός» δεν αποκτούν μία σταθερή σημασία σε κάθε θέση.