Ουσιαστικά με περιορισμούς στον αριθμό.

Ορισμένα ουσιαστικά δεν χρησιμοποιούνται εξίσου φυσικά στον ενικό και στον πληθυντικό. Ο περιορισμός μπορεί να αφορά ολόκληρη τη λέξη ή μόνο μια συγκεκριμένη σημασία της. Για να επιλέξουμε αριθμό, εξετάζουμε όχι μόνο τη μορφή αλλά και τι ακριβώς θέλουμε να δηλώσουμε.

1.Περιορισμός της λέξης ή της σημασίας;

Τα ουσιαστικά με περιορισμούς στον αριθμό διακρίνονται σε δύο βασικές κατηγορίες:

• Ουσιαστικά που χρησιμοποιούνται μόνο στον πληθυντικό στην κοινή χρήση, όπως γενέθλια, εγκαίνια, αντίποινα.
• Ουσιαστικά που χρησιμοποιούνται κυρίως στον ενικό σε ορισμένη σημασία, όπως ζάχαρη, υπομονή, κόσμος όταν σημαίνει «άνθρωποι».

Η δεύτερη κατηγορία δεν αποτελεί κλειστό κατάλογο λέξεων χωρίς πληθυντικό. Συχνά ο πληθυντικός είναι δυνατός, αλλά δηλώνει κάτι διαφορετικό: είδη, μερίδες, συγκεκριμένες εκδηλώσεις ή άλλες έννοιες.

2.Ο πληθυντικός δεν σημαίνει πάντα πολλά αντικείμενα

Μερικά ουσιαστικά έχουν καθιερωθεί στον πληθυντικό, ακόμη κι όταν αναφέρονται σε μία περίσταση ή σε μια ενιαία έννοια.

Ουσιαστικό	Τι δηλώνει	Παράδειγμα
τα γενέθλια	την επέτειο της γέννησης	Τα γενέθλιά της είναι αύριο.
τα εγκαίνια	την τελετή έναρξης λειτουργίας	Τα εγκαίνια της έκθεσης έγιναν χθες.
τα δίδακτρα	το ποσό που καταβάλλεται για διδασκαλία	Τα δίδακτρα του εξαμήνου αυξήθηκαν.
τα αντίποινα	ενέργειες ανταπόδοσης για μια βλαπτική πράξη	Τα αντίποινα προκάλεσαν νέες συγκρούσεις.
τα γηρατειά	την προχωρημένη ηλικία	Τα γηρατειά δεν συνεπάγονται απομόνωση.

Το άρθρο, το επίθετο και το ρήμα ακολουθούν τον γραμματικό πληθυντικό, όχι τον αριθμό των περιστάσεων ή των προσώπων.

3.Ουσίες, αφηρημένες έννοιες και σύνολα

Όταν μια ουσία παρουσιάζεται ως ποσότητα και όχι ως σύνολο χωριστών μονάδων, το ουσιαστικό χρησιμοποιείται συνήθως στον ενικό: λάδι, ρύζι, ζάχαρη. Παρόμοια, αφηρημένες έννοιες όπως η υπομονή παρουσιάζονται συχνά χωρίς καταμέτρηση.

Σημασία	Φυσική διατύπωση	Πώς προσδιορίζουμε την ποσότητα
Ουσία	Χρειάζεται ρύζι.	Χρειάζεται μισό κιλό ρύζι.
Αφηρημένη ιδιότητα	Έδειξε υπομονή.	Έδειξε μεγάλη υπομονή.
Σύνολο ανθρώπων	Συγκεντρώθηκε κόσμος.	Συγκεντρώθηκε πολύς κόσμος.

Το κόσμος, με τη σημασία «άνθρωποι», δηλώνει πολλά πρόσωπα αλλά παραμένει γραμματικά ενικό: Ο κόσμος περίμενε υπομονετικά. Η συλλογική σημασία δεν επιβάλλει πληθυντικό αριθμό.

4.Όταν ο άλλος αριθμός αλλάζει τη σημασία

Η εμφάνιση πληθυντικού δεν αναιρεί αναγκαστικά τον περιορισμό. Μπορεί να δείχνει ότι το ουσιαστικό απέκτησε διαφορετική σημασία μέσα στο συγκεκριμένο πλαίσιο.

Ενικός	Πληθυντικός	Σημασιολογική διαφορά
Χρησιμοποιώ λάδι στο φαγητό.	Δοκιμάσαμε λάδια από τρεις περιοχές.	Από την ουσία σε διαφορετικά είδη ή δείγματα.
Δεν πίνω συχνά καφέ.	Παραγγείλαμε δύο καφέδες.	Από το ρόφημα γενικά σε δύο μερίδες.
Η ομορφιά του τοπίου μάς εντυπωσίασε.	Ανακαλύψαμε τις ομορφιές του νησιού.	Από την ιδιότητα σε συγκεκριμένα όμορφα στοιχεία ή μέρη.
Ο κόσμος βγήκε στην πλατεία.	Το μυθιστόρημα περιγράφει φανταστικούς κόσμους.	Από τους ανθρώπους σε διαφορετικά περιβάλλοντα ή σύμπαντα.

Δεν μπορούμε να εφαρμόσουμε κάθε μεταβολή σε κάθε λέξη. Το ότι λέμε δύο καφέδες δεν σημαίνει ότι κάθε ουσία μπορεί να μετρηθεί με τον ίδιο τρόπο.

5.Συνηθισμένες παγίδες

Δεν χαρακτηρίζουμε, ωστόσο, έναν τύπο λανθασμένο μόνο επειδή είναι ασυνήθιστος. Ελέγχουμε πρώτα το νόημα και το ύφος:

• Τα λάδια του κινητήρα θέλουν αλλαγή: καθιερωμένη χρήση του πληθυντικού για το λιπαντικό του κινητήρα, όχι αναγκαστικά για πολλά είδη λαδιού.
• Οι ομορφιές του τόπου: φυσική χρήση για επιμέρους αξιοθέατα ή γοητευτικά χαρακτηριστικά, όχι απλώς πληθυντικός της αφηρημένης ιδιότητας.
• Ένα ψαλίδι, δύο ψαλίδια και ένα παντελόνι, δύο παντελόνια: κανονική εναλλαγή αριθμού στα ελληνικά. Τα δύο σκέλη ή μέρη ενός αντικειμένου δεν επιβάλλουν πληθυντικό στο όνομά του.

6.Έλεγχος πριν επιλέξεις αριθμό

1. Προσδιόρισε τη σημασία. Μιλάς για ουσία, αφηρημένη έννοια, σύνολο ή χωριστές μονάδες;
2. Έλεγξε την καθιερωμένη χρήση. Λέξεις όπως γενέθλια και εγκαίνια χρησιμοποιούνται στον πληθυντικό ακόμη και για μία περίσταση.
3. Αναζήτησε αλλαγή νοήματος. Ο άλλος αριθμός μπορεί να δηλώνει είδη, μερίδες ή διαφορετική έννοια.
4. Χρησιμοποίησε μονάδα μέτρησης όπου χρειάζεται. Προτίμησε, για παράδειγμα, δύο κιλά ζάχαρη όταν δηλώνεις βάρος.
5. Κράτησε τη γραμματική συμφωνία. Ο κόσμος συγκεντρώθηκε, αλλά τα εγκαίνια πραγματοποιήθηκαν.

Το βασικό ερώτημα δεν είναι μόνο «υπάρχει αυτός ο τύπος;», αλλά «χρησιμοποιείται με τη σημασία που θέλω να εκφράσω;».