Λόγια ουδέτερα σε -ον και -εν.

Τα καθήκοντα, τα συμφέροντα και τα φωνήεντα είναι λέξεις που συναντάμε στην εργασία, στις ειδήσεις και στην εκπαίδευση. Ανήκουν στα λόγια ουδέτερα σε -ον και -εν. Θα δούμε πώς σχηματίζουν τη γενική και τον πληθυντικό, πού τονίζονται και πώς χρησιμοποιούνται στη σύγχρονη ελληνική.

1.Λόγια προέλευση, σύγχρονη χρήση

Ο χαρακτηρισμός λόγια δηλώνει την προέλευση αυτών των ουσιαστικών από παλαιότερες μορφές της γλώσσας. Δεν σημαίνει ότι όλες αυτές οι λέξεις είναι σπάνιες ή ότι χρησιμοποιούνται μόνο σε επίσημα κείμενα.

• Το καθήκον δηλώνει μια υποχρέωση ή ευθύνη.
• Το συμφέρον δηλώνει αυτό που ωφελεί κάποιον.
• Το παρόν, το παρελθόν και το μέλλον δηλώνουν χρονικές περιόδους.
• Το φωνήεν είναι όρος της γραμματικής.

Όλα είναι ουδέτερα: το σημαντικό καθήκον, το κοινό συμφέρον, το κοντινό μέλλον. Η κατάληξη -ον δεν τα κάνει αρσενικά.

2.Το θέμα μεγαλώνει στην κλίση

Στα βασικά ουσιαστικά αυτής της κατηγορίας, το τελικό -ν της ονομαστικής γίνεται -ντ- πριν από τις καταλήξεις της γενικής και του πληθυντικού:

• καθήκον → καθήκοντος → καθήκοντα
• παρόν → παρόντος → παρόντα
• φωνήεν → φωνήεντος → φωνήεντα

Η ονομαστική και η αιτιατική έχουν τον ίδιο τύπο, όπως γενικά στα ουδέτερα.

Πτώση και αριθμός	Το καθήκον	Το παρόν	Το φωνήεν
Ονομαστική ενικού	το καθήκον	το παρόν	το φωνήεν
Γενική ενικού	του καθήκοντος	του παρόντος	του φωνήεντος
Αιτιατική ενικού	το καθήκον	το παρόν	το φωνήεν
Ονομαστική πληθυντικού	τα καθήκοντα	τα παρόντα	τα φωνήεντα
Γενική πληθυντικού	των καθηκόντων	των παρόντων	των φωνηέντων
Αιτιατική πληθυντικού	τα καθήκοντα	τα παρόντα	τα φωνήεντα

Οι αντίστοιχοι τύποι της κλητικής είναι ίδιοι με της ονομαστικής, χωρίς άρθρο, αλλά σπάνια χρειάζονται με αυτές τις λέξεις.

3.Ο τόνος χρειάζεται προσοχή

Ο τόνος δεν μένει πάντοτε στην ίδια συλλαβή. Στα καθήκον, συμφέρον, ενδιαφέρον και φωνήεν, μετακινείται στη γενική πληθυντικού.

Ονομαστική ενικού	Γενική ενικού	Ονομαστική πληθυντικού	Γενική πληθυντικού
το συμφέρον	του συμφέροντος	τα συμφέροντα	των συμφερόντων
το ενδιαφέρον	του ενδιαφέροντος	τα ενδιαφέροντα	των ενδιαφερόντων
το φωνήεν	του φωνήεντος	τα φωνήεντα	των φωνηέντων

Αντίθετα, στα παρόν, παρελθόν και προϊόν, ο τόνος παραμένει στο ό του θέματος: του παρόντος, του παρελθόντος, του προϊόντος, τα προϊόντα, των προϊόντων.

4.Αριθμός και σημασία μέσα στην πρόταση

Ο πληθυντικός μπορεί να συνδέεται με διαφορετική χρήση μιας λέξης. Το ενδιαφέρον δηλώνει συχνά την προσοχή ή την περιέργειά μας για κάτι. Τα ενδιαφέροντα είναι συνήθως δραστηριότητες ή θέματα που μας αρέσουν.

Στη γενική χρησιμοποιούμε τον τύπο που απαιτεί η σύνταξη, όχι την ονομαστική:

Το μέλλον σχηματίζει τη γενική του μέλλοντος, ενώ το παρελθόν σχηματίζει τη γενική του παρελθόντος. Στη συνηθισμένη χρονική τους σημασία τα χρησιμοποιούμε κυρίως στον ενικό.

5.Συχνά λάθη και όρια του κανόνα

Δεν αφαιρούμε το τελικό -ν από αυτές τις λέξεις ούτε τις κλίνουμε όπως τα συνηθισμένα ουδέτερα σε -ο.

Ωστόσο, δεν κλίνεται κάθε ουδέτερο που τελειώνει γραπτά σε -ον με αυτόν τον τρόπο. Το πλαφόν, για παράδειγμα, είναι δάνειο και παραμένει άκλιτο: το πλαφόν – του πλαφόν.

Μια ακόμη χρήσιμη λέξη είναι το ον, που σημαίνει κάτι που υπάρχει, συχνά έναν ζωντανό οργανισμό. Οι βασικοί τύποι του είναι το ον – του όντος – τα όντα – των όντων: «Η βιολογία μελετά τα έμβια όντα».

6.Σύντομος έλεγχος πριν γράψεις

1. Βρες τη λέξη: είναι λόγιο ουδέτερο, όπως το καθήκον, ή άκλιτο δάνειο, όπως το πλαφόν;
2. Έλεγξε την πτώση και τον αριθμό: το καθήκον → του καθήκοντος → τα καθήκοντα → των καθηκόντων.
3. Έλεγξε τον τόνο: των συμφερόντων, των ενδιαφερόντων, των φωνηέντων.
4. Έλεγξε τη συμφωνία: το σημαντικό καθήκον, τα σημαντικά καθήκοντα, των σημαντικών καθηκόντων.

Το βασικό σχήμα είναι -ον → -οντος → -οντα → -όντων και -εν → -εντος → -εντα → -έντων, με προσοχή στον ιδιαίτερο τονισμό κάθε λέξης.