Λόγιες γενικές: πόλεως, δυνάμεως και συγγραφέως.

Οι τύποι πόλεως, δυνάμεως και συγγραφέως είναι λόγιες γενικές ενικού που συναντάμε και στη σημερινή ελληνική. Η επιλογή τους συνδέεται με το ύφος, το είδος του κειμένου και ορισμένες καθιερωμένες εκφράσεις. Στόχος είναι να τους αναγνωρίζετε, να τους σχηματίζετε σωστά και να κρίνετε πότε ταιριάζουν περισσότερο από τους κοινούς τύπους πόλης, δύναμης και συγγραφέα.

1.Ίδια γραμματική λειτουργία, διαφορετικό ύφος

Οι λόγιες γενικές δεν δηλώνουν διαφορετική πτώση ή διαφορετικό αριθμό. Όπως οι αντίστοιχοι κοινοί τύποι, μπορούν να δηλώνουν, για παράδειγμα, σχέση, ιδιότητα ή δημιουργό. Η βασική διαφορά είναι συνήθως υφολογική, όχι διαφορά στο περιεχόμενο.

Η παρουσία ενός λόγιου τύπου δεν κάνει ολόκληρο το κείμενο καθαρεύουσα. Τέτοιοι τύποι μπορούν να εντάσσονται σε κατά τα άλλα σύγχρονο λόγο, ιδίως μέσα σε καθιερωμένες φράσεις.

2.Οι τρεις τύποι και ο τονισμός τους

Ονομαστική ενικού	Κοινή γενική ενικού	Λόγια γενική ενικού
η πόλη	της πόλης	της πόλεως
η δύναμη	της δύναμης	της δυνάμεως
ο συγγραφέας	του συγγραφέα	του συγγραφέως

Στους συγκεκριμένους λόγιους τύπους αναγνωρίζουμε τα θέματα πολ-, δυναμ-, συγγραφ- και την κατάληξη -εως. Δεν αρκεί, όμως, να προσθέσουμε την κατάληξη: χρειάζεται να προσέξουμε και τον τόνο.

• πόλη → πόλεως: ο τόνος παραμένει στο πό-.
• δύναμη → δυνάμεως: ο τόνος μετακινείται από το δύ- στο -νά-.
• συγγραφέας → συγγραφέως: ο τόνος βρίσκεται στο -φέ-.

Οι τύποι αυτοί συνδέονται ιστορικά με τις ονομαστικές πόλις, δύναμις, συγγραφεύς. Οι παλαιότερες ονομαστικές εξηγούν την προέλευσή τους· δεν χρειάζεται να τις χρησιμοποιούμε όταν επιλέγουμε μια λόγια γενική στη σημερινή γλώσσα.

3.Καθιερωμένες φράσεις και ελεύθερη επιλογή

Δεν έχουν όλες οι λόγιες γενικές την ίδια συχνότητα ούτε εμφανίζονται στα ίδια περιβάλλοντα. Μια φράση μπορεί να διατηρεί έναν λόγιο τύπο ακόμη και όταν ο συντάκτης προτιμά συνήθως τους κοινούς τύπους.

Περιβάλλον	Παράδειγμα	Παρατήρηση
Πολεοδομικός λόγος	ακίνητο εκτός σχεδίου πόλεως	Η λόγια γενική είναι καθιερωμένη στην ορολογική φράση.
Δημόσιος ή δημοσιογραφικός λόγος	επίδειξη δυνάμεως	Καθιερωμένη έκφραση· χρησιμοποιείται επίσης το επίδειξη δύναμης.
Λόγιο κείμενο για ένα έργο	η πρόθεση του συγγραφέως	Ο τύπος του συγγραφέα είναι η ουδέτερη σύγχρονη επιλογή.

4.Το άρθρο και το επίθετο δεν αλλάζουν πρότυπο

Η επιλογή λόγιας γενικής στο ουσιαστικό δεν απαιτεί λόγιες καταλήξεις σε όλη την ονοματική φράση. Το άρθρο και το επίθετο συμφωνούν με το ουσιαστικό σε γένος, αριθμό και πτώση, σύμφωνα με τη σύγχρονη χρήση.

Οι φράσεις αυτές έχουν λόγιο χρώμα λόγω του ουσιαστικού, αλλά δεν χρειάζονται τύπους όπως «παλαιάς» ή «συγχρόνου» για να είναι γραμματικά σωστές. Μια ευρύτερη αρχαΐζουσα διατύπωση αποτελεί ξεχωριστή υφολογική επιλογή, όχι απαραίτητη συνέπεια της γενικής σε -εως.

5.Συχνές αστοχίες

Προσέξτε τη μορφή, τον αριθμό και την καταλληλότητα του ύφους.

• Λανθασμένος τόνος: όχι «της δύναμεως», αλλά της δυνάμεως.
• Σύγχυση αριθμού: της πόλεως είναι ενικός· των πόλεων είναι πληθυντικός. Αντίστοιχα: της δυνάμεως — των δυνάμεων, του συγγραφέως — των συγγραφέων.
• Περιττή επισημότητα: σε μια καθημερινή ερώτηση προτιμάμε συνήθως «Πώς λέγεται ο γιος του συγγραφέα;». Το του συγγραφέως δεν είναι αγραμματικό, αλλά μπορεί να ακουστεί υπερβολικά λόγιο ή σκόπιμα χιουμοριστικό.

6.Πώς επιλέγουμε στην πράξη

1. Ελέγχουμε το ουσιαστικό: διαθέτει πράγματι καθιερωμένη λόγια γενική;
2. Ελέγχουμε το περιβάλλον: πρόκειται για σταθερή έκφραση, ειδική ορολογία ή ελεύθερη διατύπωση;
3. Επιλέγουμε ύφος: για ουδέτερο σύγχρονο λόγο χρησιμοποιούμε συνήθως πόλης, δύναμης, συγγραφέα. Για καθιερωμένη φράση ή συνειδητά λόγιο τόνο μπορούμε να επιλέξουμε πόλεως, δυνάμεως, συγγραφέως.
4. Ξανακοιτάμε τον τόνο και τον αριθμό: η γενική σε -εως είναι εδώ γενική ενικού.

Η ουσιαστική δεξιότητα δεν είναι να αντικαθιστούμε κάθε κοινό τύπο με έναν λογιότερο, αλλά να αναγνωρίζουμε πότε η λόγια γενική εξυπηρετεί το συγκεκριμένο κείμενο.