Εντός, εκτός, βάσει και μέσω: λόγιες προθέσεις.

Οι προθέσεις εντός, εκτός, βάσει και μέσω συνδέουν ένα γεγονός με όρια, μια βάση ή μια διαδρομή. Θα δούμε πώς συντάσσονται με γενική, ποιες σημασίες εκφράζουν και πότε ταιριάζουν στον επίσημο ή στον καθημερινό λόγο.

1.Σύνταξη και ύφος

Στις χρήσεις που εξετάζουμε, οι τέσσερις προθέσεις είναι άκλιτες και ακολουθούνται από γενική. Το άρθρο, το επίθετο και το ουσιαστικό που τις συνοδεύουν προσαρμόζονται στη γενική.

Πρόθεση	Κύρια σημασία	Παράδειγμα με γενική
εντός	μέσα σε συγκεκριμένα όρια	εντός της καθορισμένης περιοχής
εκτός	έξω από συγκεκριμένα όρια	εκτός του εγκεκριμένου προϋπολογισμού
βάσει	με βάση ένα στοιχείο ή έναν κανόνα	βάσει των διαθέσιμων στοιχείων
μέσω	με πέρασμα ή μεσολάβηση	μέσω της ηλεκτρονικής πλατφόρμας

Τα εντός, εκτός και βάσει είναι συχνά σε διοικητικά, νομικά και επαγγελματικά κείμενα. Ωστόσο, το ύφος εξαρτάται από ολόκληρη την έκφραση: το εκτός λειτουργίας είναι κοινό σε καθημερινές ανακοινώσεις, ενώ το μέσω διαδικτύου δεν ακούγεται ιδιαίτερα επίσημο.

2.Εντός: χώρος, προθεσμία και όρια

Το εντός παρουσιάζει κάτι ως τοποθετημένο μέσα σε ένα οριοθετημένο πλαίσιο. Το πλαίσιο μπορεί να είναι:

• χωρικό: εντός του κτιρίου·
• χρονικό: εντός τριών ημερών·
• θεσμικό ή αφηρημένο: εντός των αρμοδιοτήτων μας.

Στο δεύτερο παράδειγμα, το εντός θέτει μια προθεσμία: η απάντηση θα δοθεί πριν εκπνεύσει το συγκεκριμένο διάστημα, όχι υποχρεωτικά την τρίτη ημέρα. Δεν δηλώνει πόσο θα διαρκέσει η απάντηση.

Στην καθημερινή επικοινωνία μπορούμε συχνά να χρησιμοποιήσουμε το μέσα σε: «Θα σου απαντήσω μέσα σε τρεις ημέρες». Δεν αντικαθιστούμε όμως μηχανικά κάθε καθιερωμένη έκφραση: το εντός έδρας, για παράδειγμα, είναι συνηθισμένο στον αθλητικό λόγο.

3.Εκτός: εξωτερική θέση και αποκλεισμός

Το εκτός δηλώνει ότι κάτι βρίσκεται έξω από έναν χώρο, ένα χρονικό πλαίσιο ή ένα σύνολο. Σε καθιερωμένες εκφράσεις δηλώνει επίσης κατάσταση.

Το εντός και το εκτός σχηματίζουν συχνά σαφή αντίθεση: εντός προθεσμίας — εκτός προθεσμίας, εντός σχεδίου — εκτός σχεδίου.

Χρειάζεται όμως διάκριση από το εκτός από, το οποίο ακολουθείται από αιτιατική και μπορεί να δηλώνει εξαίρεση ή προσθήκη.

Σύνταξη	Παράδειγμα	Νόημα
εκτός + γενική	Περίμενε εκτός του κτιρίου.	Βρισκόταν έξω από το κτίριο.
εκτός από + αιτιατική	Όλοι ήρθαν εκτός από τη Μαρία.	Η Μαρία δεν ήρθε.
εκτός από + αιτιατική	Εκτός από τη Μαρία, ήρθε και ο Πέτρος.	Ήρθαν και οι δύο.

4.Βάσει: στοιχείο, κριτήριο ή κανόνας

Το βάσει δηλώνει το στοιχείο, το κριτήριο ή τον κανόνα πάνω στον οποίο στηρίζεται μια κρίση, μια απόφαση ή μια ενέργεια. Είναι χαρακτηριστικό του επίσημου γραπτού λόγου.

Η έκφραση με βάση έχει αντίστοιχη λειτουργία, αλλά ακολουθείται από αιτιατική και ταιριάζει σε περισσότερα είδη λόγου.

• βάσει της συμφωνίας → με βάση τη συμφωνία·
• βάσει των αποτελεσμάτων → με βάση τα αποτελέσματα.

Το βάσει δεν δηλώνει απλώς την αιτία ενός γεγονότος. Στο «Η απόφαση ελήφθη βάσει της έκθεσης», η έκθεση παρουσιάζεται ως τεκμηριωτική βάση της απόφασης, όχι απλώς ως κάτι που την προκάλεσε.

5.Μέσω: διαδρομή, κανάλι και μεσολάβηση

Το μέσω δείχνει από πού περνά μια διαδρομή ή ποιο κανάλι, πρόσωπο ή μέσο μεσολαβεί για να γίνει κάτι.

Χρήση	Παράδειγμα
Ενδιάμεσο σημείο διαδρομής	Πετάξαμε για το Παρίσι μέσω Ρώμης.
Κανάλι επικοινωνίας	Ενημερωθήκαμε μέσω ηλεκτρονικού ταχυδρομείου.
Τρόπος πρόσβασης ή υποβολής	Η αίτηση υποβάλλεται μέσω της πλατφόρμας.
Πρόσωπο που μεσολαβεί	Επικοινωνήσαμε με την ιδιοκτήτρια μέσω του δικηγόρου της.

Το μέσω δεν αντικαθιστά κάθε χρήση του με. Λέμε φυσικά «Έκοψε το ψωμί με ένα μαχαίρι», όχι «μέσω ενός μαχαιριού». Εδώ το μαχαίρι είναι απλώς το εργαλείο της πράξης, όχι ενδιάμεσο κανάλι.

Επίσης, άλλο είναι το πρόσωπο που ενεργεί και άλλο το πρόσωπο που μεσολαβεί:

• «Η ανακοίνωση στάλθηκε από τη διευθύντρια»: η διευθύντρια την έστειλε.
• «Η ανακοίνωση στάλθηκε μέσω της διευθύντριας»: η διευθύντρια μεσολάβησε στην αποστολή.

6.Έλεγχος πριν από τη χρήση

Σε εκφράσεις όπως εντός προθεσμίας, εκτός λειτουργίας, βάσει νόμου και μέσω διαδικτύου, το άρθρο συχνά απουσιάζει. Αυτό δεν αλλάζει την πτώση. Όταν προσδιορίζουμε συγκεκριμένο σημείο αναφοράς, το άρθρο είναι συχνά απαραίτητο για το επιδιωκόμενο νόημα: βάσει του νόμου που ψηφίστηκε χθες.

Πριν επιλέξεις τη διατύπωση:

1. Έλεγξε το νόημα: όρια, βάση ή μεσολάβηση;
2. Βάλε το συμπλήρωμα σε γενική μετά τα εντός, εκτός, βάσει, μέσω.
3. Ξεχώρισε τις δομές εκτός από + αιτιατική και με βάση + αιτιατική.
4. Διάλεξε ύφος κατάλληλο για την περίσταση: εντός του κτιρίου σε μια επίσημη οδηγία, μέσα στο κτίριο σε μια καθημερινή συζήτηση.