Ρηματική όψη και υπονοούμενο σε αξιολογικές κρίσεις.

Η επιλογή ρηματικής όψης δεν δηλώνει από μόνη της έπαινο, μομφή ή ειρωνεία. Επηρεάζει όμως το πώς παρουσιάζουμε μια πράξη και, επομένως, τι ακριβώς αξιολογούμε: ένα περιστατικό ως σύνολο, την εξέλιξή του ή μια επαναλαμβανόμενη συμπεριφορά. Το υπονοούμενο προκύπτει από αυτή την επιλογή σε συνδυασμό με το πλαίσιο, τις προσδοκίες και τον τόνο του ομιλητή.

1.Από την οπτική γωνία στην κρίση

Η συνοπτική όψη παρουσιάζει την περίσταση ως σύνολο, χωρίς να εστιάζει στην εσωτερική της εξέλιξη. Η μη συνοπτική όψη επιτρέπει να εστιάσουμε στην εξέλιξη, στη διάρκεια ή στην επανάληψη. Αυτή η διαφορά δεν ισοδυναμεί με αντίθεση ανάμεσα σε σύντομες και μακρόχρονες πράξεις.

Στις αξιολογικές κρίσεις χρειάζεται να ξεχωρίζουμε τρία επίπεδα:

• Γραμματική παρουσίαση: πώς παρουσιάζεται η πράξη μέσω της όψης.
• Ρητή αξιολόγηση: τι δηλώνουν εκφράσεις όπως «καλά έκανες», «ήταν απαράδεκτο», «ευτυχώς».
• Πραγματολογικό υπονοούμενο: τι συμπεραίνει ο ακροατής, όπως επιμονή, αδιαφορία ή ανακούφιση.

2.Τι τίθεται στο επίκεντρο της αξιολόγησης

Η αλλαγή όψης συχνά μετατοπίζει το αντικείμενο της κρίσης, χωρίς να αλλάζει αναγκαστικά τη θετική ή αρνητική της κατεύθυνση.

Πλαίσιο	Αξιολογική κρίση	Εστίαση
Κάποιος αποκάλυψε ένα σοβαρό πρόβλημα στη χθεσινή συνεδρίαση.	Καλά έκανες που μίλησες.	Η παρέμβαση ως συνολικό περιστατικό.
Κάποιος συνέχιζε να υπερασπίζεται τους συναδέλφους του επί μήνες.	Καλά έκανες που μιλούσες, ενώ οι άλλοι σιωπούσαν.	Η συνεχιζόμενη ή επαναλαμβανόμενη στάση.
Κάποιος διέκοψε μία κρίσιμη απάντηση.	Ήταν αγενές που με διέκοψες εκείνη τη στιγμή.	Μια συγκεκριμένη διακοπή.
Κάποιος παρενέβαινε κάθε φορά που άρχιζε η απάντηση.	Ήταν αγενές που με διέκοπτες συνέχεια.	Το επαναλαμβανόμενο μοτίβο συμπεριφοράς.

Η εντονότερη μομφή στο τελευταίο παράδειγμα δεν οφείλεται μόνο στον παρατατικό. Την υποστηρίζουν η επανάληψη, το συνέχεια και η προσδοκία ότι ο συνομιλητής δικαιούται να ολοκληρώσει την απάντησή του.

3.Από την εξέλιξη στην υπόνοια ματαιότητας

Η μη συνοπτική όψη μπορεί να αναδεικνύει την προσπάθεια, αφήνοντας το αποτέλεσμα εκτός εστίασης. Σε κατάλληλο πλαίσιο αυτό ευνοεί την εντύπωση ότι η προσπάθεια δεν απέδιδε.

Αντίστοιχα, το του εξήγησα τον κίνδυνο παρουσιάζει την εξήγηση συνοπτικά, αλλά δεν εγγυάται ότι ο άλλος πείστηκε ή συμμορφώθηκε. Η ολοκλήρωση μιας εξήγησης και η επιτυχία της ως προσπάθειας πειθούς είναι διαφορετικά πράγματα.

4.Γενική συμπεριφορά ή συγκεκριμένη επιλογή

Σε κρίσεις με να, η όψη βοηθά να διακρίνουμε μια πρακτική από μια συγκεκριμένη ενέργεια που εξετάζεται. Δεν δηλώνει όμως από μόνη της αν η ενέργεια έχει πράγματι συμβεί.

Η αντίθεση δεν είναι απόλυτη. Στο «Είναι αγενές να μιλάς τώρα που απαντά η Μαρία», η μη συνοπτική όψη αφορά την τρέχουσα συμπεριφορά, όχι αναγκαστικά μια συνήθεια. Το τώρα και η κατάσταση καθορίζουν την αναφορά.

5.Ειρωνεία και ένταση της μομφής

Η όψη οργανώνει την παρουσίαση του γεγονότος· η ειρωνεία προκύπτει όταν η φαινομενικά θετική κρίση συγκρούεται με το γνωστό πλαίσιο.

Η μη συνοπτική όψη μπορεί επίσης να υποστηρίζει αντίθετες κρίσεις:

• Ευτυχώς, επέμενες να ελεγχθούν τα στοιχεία: έτσι εντοπίστηκε το λάθος.
• Κακώς επέμενες να φύγουμε: χάσαμε την ευκαιρία να μιλήσουμε μαζί της.

Η επιμονή παρουσιάζεται ως εξελισσόμενη στάση και στις δύο περιπτώσεις. Η αξιολόγησή της εξαρτάται από τις συνέπειες και τις προτεραιότητες του ομιλητή.

6.Έλεγχος της ερμηνείας

Για να ερμηνεύσεις ή να διατυπώσεις μια αξιολογική κρίση:

1. Εντόπισε τι αξιολογείται: συνολικό περιστατικό, εξέλιξη ή επανάληψη.
2. Ξεχώρισε την όψη από τις αξιολογικές λέξεις και τους χρονικούς προσδιορισμούς.
3. Έλεγξε αν το πλαίσιο αφορά πραγματικό γεγονός, τρέχουσα συμπεριφορά ή ενδεχόμενη επιλογή.
4. Αναζήτησε την προσδοκία που στηρίζει τον έπαινο, τη μομφή ή την ειρωνεία.
5. Δοκίμασε μια διαφορετική συνέχεια: αν το συμπέρασμα μπορεί να ακυρωθεί φυσικά, μην το παρουσιάζεις ως υποχρεωτική σημασία της όψης.

Η όψη καθορίζει την οπτική γωνία· δεν καθορίζει μόνη της την αξιολογική στάση.