Πλάγιος λόγος: χρόνος, πρόσωπο και δείξη.

Στον πλάγιο λόγο μεταφέρουμε όσα είπε κάποιος χωρίς να επαναλαμβάνουμε ακριβώς τα λόγια του. Επιλέγουμε χρόνο, πρόσωπο και λέξεις όπως εδώ και αύριο ανάλογα με το ποιος μεταφέρει τα λόγια, πότε και από ποιο μέρος.

1.Από τα λόγια του άλλου στη δική μας αφήγηση

Στον ευθύ λόγο παρουσιάζουμε τα ίδια τα λόγια του ομιλητή, συνήθως μέσα σε εισαγωγικά. Στον πλάγιο λόγο εντάσσουμε το περιεχόμενό τους στη δική μας πρόταση.

Το γεγονός παραμένει το ίδιο. Αλλάζουν οι τύποι που δείχνουν ποιος στέλνει και ποιος παραλαμβάνει. Για δηλώσεις χρησιμοποιούμε συχνά ότι ή πως, χωρίς εισαγωγικά γύρω από τα λόγια που μεταφέρουμε.

Πριν διατυπώσουμε την πρόταση, ελέγχουμε:

• ποιος μίλησε και σε ποιον·
• πότε συνέβη ή θα συμβεί αυτό που περιγράφει·
• αν μιλάμε την ίδια μέρα και από το ίδιο μέρος.

2.Πρόσωπα, αντωνυμίες και κτητικά

Οι αλλαγές προσώπου δεν γίνονται μηχανικά. Ακολουθούμε τα πραγματικά πρόσωπα στα οποία αναφέρονται τα λόγια.

Η Άννα λέει στον Πέτρο: «Εγώ θα φέρω το βιβλίο μου και εσύ θα φέρεις το δικό σου».

Ποιος μεταφέρει τα λόγια;	Πλάγιος λόγος
Η ίδια η Άννα	Είπα στον Πέτρο ότι εγώ θα φέρω το βιβλίο μου και εκείνος θα φέρει το δικό του.
Ο Πέτρος	Η Άννα μού είπε ότι εκείνη θα φέρει το βιβλίο της και εγώ θα φέρω το δικό μου.
Ένα τρίτο πρόσωπο	Η Άννα είπε στον Πέτρο ότι εκείνη θα φέρει το βιβλίο της και εκείνος θα φέρει το δικό του.

Εδώ οι αντωνυμίες εγώ, εκείνη, εκείνος κάνουν σαφή την αντίθεση. Όταν το πρόσωπο είναι ήδη σαφές, μπορούμε να τις παραλείψουμε: «Η Άννα είπε ότι θα φέρει το βιβλίο της».

Αν το του ή το της μπορεί να αναφέρεται σε περισσότερα από ένα πρόσωπα, χρησιμοποίησε όνομα: «Η Άννα είπε ότι βρήκε το βιβλίο του Πέτρου».

3.Οι χρόνοι δεν αλλάζουν υποχρεωτικά

Στα ελληνικά, ένα ρήμα αναφοράς σε παρελθοντικό χρόνο, όπως είπε, δεν επιβάλλει αλλαγή όλων των χρόνων που ακολουθούν. Ο χρόνος επιλέγεται με βάση τη χρονική σχέση και την οπτική της αφήγησης.

Ευθύς λόγος	Πλάγιος λόγος	Τι δείχνει η επιλογή;
«Δουλεύω από το σπίτι».	Η Μαρία είπε ότι δουλεύει από το σπίτι.	Η πληροφορία παρουσιάζεται ως ισχύουσα, χωρίς μεταφορά σε παρελθοντικό πλαίσιο.
«Δουλεύω από το σπίτι».	Η Μαρία είπε ότι δούλευε από το σπίτι εκείνη την περίοδο.	Η εργασία τοποθετείται στην περίοδο για την οποία μιλούσε.
«Έστειλα το αρχείο τη Δευτέρα».	Η Μαρία είπε ότι έστειλε το αρχείο τη Δευτέρα.	Ο αόριστος μπορεί να διατηρηθεί.
«Έχω ήδη τελειώσει».	Η Μαρία είπε ότι είχε ήδη τελειώσει.	Η ολοκλήρωση παρουσιάζεται ως προγενέστερη της δήλωσης.

Η επιλογή δούλευε δεν αποδεικνύει από μόνη της ότι η Μαρία δεν δουλεύει πια από το σπίτι. Απλώς τοποθετεί την πληροφορία στο παρελθόν.

Ο παρακείμενος μπορεί επίσης να διατηρηθεί, όταν το αποτέλεσμα συνδέεται με το παρόν: «Μόλις μίλησα με τη Μαρία. Μου είπε ότι έχει ήδη τελειώσει, οπότε μπορούμε να φύγουμε».

4.Το μέλλον μέσα σε παρελθοντική αφήγηση

Όταν μεταφέρουμε μια μελλοντική πρόθεση ή πρόβλεψη, μπορούμε να διατηρήσουμε το θα + ρήμα, ιδίως όταν το γεγονός παραμένει μελλοντικό και για εμάς.

Το θα ερχόταν παρουσιάζει την άφιξη ως μεταγενέστερη από τη δήλωση του Γιάννη, μέσα σε παρελθοντικό πλαίσιο. Δεν δηλώνει από μόνο του αν τελικά ήρθε.

5.Εδώ, τώρα, σήμερα, αύριο

Λέξεις όπως εδώ, τώρα, σήμερα, αύριο αποκτούν συγκεκριμένη αναφορά ανάλογα με τον τόπο και τον χρόνο του ομιλητή. Αυτή η σύνδεση με την περίσταση ονομάζεται δείξη.

Όταν αλλάζει η περίσταση, προσαρμόζουμε αυτές τις λέξεις ώστε να διατηρήσουμε την αρχική αναφορά.

Αρχική λέξη	Πιθανή απόδοση από άλλο χρονικό ή τοπικό σημείο
τώρα	τότε, εκείνη τη στιγμή
σήμερα	εκείνη τη μέρα
χθες	την προηγούμενη μέρα
αύριο	την επόμενη μέρα
εδώ	εκεί, ή το όνομα του μέρους

Όταν υπάρχει κίνδυνος σύγχυσης, προτιμάμε συγκεκριμένη αναφορά: την Τρίτη, στις 12 Μαΐου, στο γραφείο της Λένας.

6.Έλεγχος πριν μεταφέρουμε τα λόγια

1. Βρίσκουμε τα πρόσωπα: ποιος είναι το «εγώ», ποιος το «εσύ» και σε ποιον ανήκει κάτι;
2. Ελέγχουμε τον χρόνο: το γεγονός είναι προηγούμενο, ταυτόχρονο ή μεταγενέστερο σε σχέση με τη δήλωση;
3. Επιλέγουμε οπτική: παρουσιάζουμε την πληροφορία ως ισχύουσα τώρα ή την εντάσσουμε σε παρελθοντική αφήγηση;
4. Ελέγχουμε τη δείξη: οι λέξεις «εδώ» και «αύριο» δείχνουν ακόμη τον σωστό τόπο και τη σωστή μέρα;
5. Διαβάζουμε το αποτέλεσμα: παραμένει σαφές ποιος κάνει τι, πού και πότε;

Η βασική αρχή είναι μία: διατηρούμε το νόημα και τις αναφορές, όχι υποχρεωτικά τις ίδιες λέξεις ή τους ίδιους γραμματικούς τύπους.