Το άρθρο σε ονοματοποιήσεις και αφηρημένες έννοιες.

Η επιλογή του άρθρου στις ονοματοποιήσεις και στις αφηρημένες έννοιες δεν είναι απλώς θέμα γένους και πτώσης. Δείχνει πώς παρουσιάζουμε μια ιδιότητα, μια κατάσταση ή μια ενέργεια: ως έννοια, ως συγκεκριμένη περίπτωση ή ως ιδιαίτερη εκδήλωση. Θα εξετάσουμε επίσης πώς το το επιτρέπει να αντιμετωπίσουμε μια ολόκληρη πρόταση ως ενιαίο περιεχόμενο.

1.Από την ιδιότητα στην έννοια

Με την ονοματοποίηση παρουσιάζουμε ως ονοματική έννοια κάτι που εκφράζεται, για παράδειγμα, με επίθετο ή ρήμα. Το άρθρο συμμετέχει σε διαφορετικές δομές, οι οποίες δεν πρέπει να συγχέονται.

Δομή	Παράδειγμα	Ρόλος του άρθρου
Ουσιαστικό που συνδέεται με ρήμα	η αναβολή της συζήτησης	Προσδιορίζει ένα ήδη σχηματισμένο ουσιαστικό.
Ουσιαστικοποιημένο επίθετο	το αναγκαίο και το περιττό	Συμβάλλει στην παρουσίαση ιδιοτήτων ως εννοιών.
Πρόταση με άρθρο	το να αναβάλουμε τη συζήτηση	Παρουσιάζει ολόκληρη την πρόταση ως ονοματικό σύνολο.

Στην πρώτη περίπτωση, το άρθρο δεν δημιουργεί το ουσιαστικό: η λέξη αναβολή παραμένει ουσιαστικό και χωρίς άρθρο, όπως στο «Ζήτησαν αναβολή». Στη δεύτερη, το ουδέτερο το βοηθά να μιλήσουμε για μια ιδιότητα ως αφηρημένη έννοια.

Το άρθρο και το επίθετο κλίνονται μαζί: το ωραίο — του ωραίου. Ωστόσο, δεν εκφράζει κάθε επίθετο με άρθρο μια αφηρημένη έννοια. Στο «Από τα δύο παλτά προτιμώ το μαύρο», εννοείται ένα συγκεκριμένο παλτό.

2.Το οριστικό άρθρο και η αφηρημένη αναφορά

Το οριστικό άρθρο με αφηρημένο ουσιαστικό μπορεί να παρουσιάζει είτε την έννοια συνολικά είτε μια αναγνωρίσιμη εκδήλωσή της. Η διάκριση προκύπτει από τα συμφραζόμενα, όχι μόνο από το άρθρο.

Στην πρώτη πρόταση, η εμπιστοσύνη εξετάζεται ως έννοια. Στη δεύτερη, η αναφορική πρόταση προσδιορίζει ποια εμπιστοσύνη εννοούμε.

Οι ονοματοποιήσεις που δηλώνουν ενέργεια συχνά συνοδεύονται από προσδιορισμούς οι οποίοι διευκρινίζουν το περιεχόμενό τους:

• Η αξιολόγηση των αιτήσεων ολοκληρώθηκε χθες.
• Η άρνησή της να απαντήσει προκάλεσε αντιδράσεις.
• Η επιμονή του στο αρχικό σχέδιο καθυστέρησε τη συμφωνία.

Το άρθρο ανήκει στο ουσιαστικό που αποτελεί τον πυρήνα της φράσης: η αξιολόγηση, η άρνηση, η επιμονή. Δεν καθορίζει από μόνο του ούτε τον χρόνο ούτε το αν η ενέργεια πραγματοποιήθηκε· αυτά δηλώνονται από την υπόλοιπη πρόταση.

3.Χωρίς άρθρο ή με αόριστο άρθρο;

Με αφηρημένα ουσιαστικά, η απουσία άρθρου είναι συχνή όταν δηλώνεται μια ιδιότητα ή κατάσταση χωρίς να παρουσιάζεται ως ξεχωριστή, αναγνωρίσιμη περίπτωση. Αυτό συμβαίνει ιδιαίτερα σε συνηθισμένους συνδυασμούς, όπως έχω υπομονή, δείχνω κατανόηση, νιώθω φόβο.

Το αόριστο άρθρο μπορεί να παρουσιάζει μια ιδιαίτερη εκδήλωση, μορφή ή ποιότητα της αφηρημένης έννοιας. Δεν σημαίνει υποχρεωτικά ότι μετράμε την έννοια αριθμητικά.

Επιλογή	Παράδειγμα	Τι προβάλλεται
Χωρίς άρθρο	Έδειξε υπομονή στις συνεχείς ερωτήσεις.	Η ιδιότητα που χαρακτήρισε τη συμπεριφορά του.
Οριστικό άρθρο	Η υπομονή που έδειξε μας εντυπωσίασε.	Η συγκεκριμένη συμπεριφορά στην οποία αναφερόμαστε.
Αόριστο άρθρο	Έδειξε μια απρόσμενη υπομονή στις συνεχείς ερωτήσεις.	Μια ιδιαίτερη, αξιολογημένη εκδήλωση της ιδιότητας.

Αντίστοιχα, μια αφηρημένη λέξη μπορεί να αποκτήσει πιο συγκεκριμένη σημασία: «Η ελευθερία είναι βασικό δικαίωμα», αλλά «Η συμφωνία κατοχυρώνει μια σημαντική ελευθερία: την ελεύθερη μετακίνηση». Εδώ ξεχωρίζουμε μία επιμέρους ελευθερία.

4.Ολόκληρες προτάσεις με «το να» και «το ότι»

Το ουδέτερο άρθρο το μπορεί να προηγείται μιας πρότασης και να την παρουσιάζει ως ενιαίο ονοματικό σύνολο. Η πρόταση διατηρεί το ρήμα, το υποκείμενο και τους προσδιορισμούς της.

Στο πρώτο παράδειγμα εξετάζεται μια συμπεριφορά. Στο δεύτερο, ο ομιλητής παρουσιάζει ως δεδομένο ότι ο συνομιλητής άκουσε προσεκτικά. Τα να και ότι δεν είναι ελεύθερα εναλλάξιμα: η επιλογή εξαρτάται από το νόημα και τη σύνταξη.

Το άρθρο μπορεί να πάρει διαφορετική πτώση ανάλογα με τη θέση ολόκληρου του συνόλου:

• Το να εργάζεσαι μόνος έχει πλεονεκτήματα. — Υποκείμενο.
• Σκέφτομαι το να αλλάξω δουλειά. — Αντικείμενο.
• Το κόστος του να ζεις στο κέντρο είναι υψηλό. — Γενική που προσδιορίζει το «κόστος».

Το άρθρο δεν είναι πάντοτε υποχρεωτικό. Είναι φυσικά τόσο το «Με ενοχλεί ότι δεν απαντάς» όσο και το «Με ενοχλεί το ότι δεν απαντάς». Η δεύτερη διατύπωση παρουσιάζει πιο ρητά το περιεχόμενο ως ενιαίο γεγονός προς σχολιασμό.

5.Ονοματοποιήσεις και ύφος

Οι ονοματοποιήσεις επιτρέπουν να οργανώσουμε πυκνότερα έναν επίσημο ή αναλυτικό λόγο και να αναφερθούμε ξανά σε μια ενέργεια ως αντικείμενο συζήτησης.

Η δεύτερη πρόταση είναι κατάλληλη για διοικητικό κείμενο, αλλά συγκεντρώνει πολλές ονοματικές φράσεις. Σε πιο άμεσο λόγο μπορούμε να πούμε: «Αναμένεται ότι οι προτάσεις θα έχουν αξιολογηθεί μέχρι την Παρασκευή».

Η μετατροπή μιας πρότασης σε ουσιαστικό δεν διατηρεί αυτόματα όλες τις πληροφορίες της. Το «η άρνηση» δεν δηλώνει μόνο του ποιος αρνήθηκε, πότε ή τι αρνήθηκε. Προσθέτουμε όσα χρειάζονται: η χθεσινή άρνηση του διευθυντή να υπογράψει.

6.Έλεγχος πριν από την επιλογή

1. Εντόπισε τη δομή: πρόκειται για ουσιαστικό, ουσιαστικοποιημένο επίθετο ή ολόκληρη πρόταση;
2. Καθόρισε την αναφορά: παρουσιάζεις την έννοια συνολικά, μια αναγνωρίσιμη περίπτωση ή μια ιδιαίτερη εκδήλωση;
3. Έλεγξε τον συνδυασμό: εκφράσεις όπως δείχνω κατανόηση συχνά δεν χρειάζονται άρθρο.
4. Κράτησε τις αναγκαίες πληροφορίες: η ονοματοποίηση δεν πρέπει να κρύβει ποιος ενεργεί ή τι ακριβώς συμβαίνει.

Η βασική αντίθεση είναι: υπομονή ως ιδιότητα, η υπομονή που έδειξε ως συγκεκριμένη αναφορά, μια ασυνήθιστη υπομονή ως ιδιαίτερη εκδήλωση. Με το να και το ότι, η ίδια δυνατότητα ονοματικής παρουσίασης επεκτείνεται σε ολόκληρη πρόταση.