جمعهای عربی رایج در فارسی
آشنایی با جمعهای عربی رایج در فارسی، شکلهای مکسر و جمعهای دارای ات، ین و ون، تفاوت با جمع ها و کاربرد آنها در متنهای رسمی و تغییر معنی برخی واژهها
در فارسی، جمعِ بعضی اسمها از عربی آمده است: اثر ← آثار و اطلاع ← اطلاعات. برای خواندن خبرها و متنهای رسمی، باید شکلهای رایج را بشناسید و بدانید که همیشه نمیتوان آنها را با جمعِ «ها» عوض کرد.
۱. شکل عربی، کاربرد فارسی
این جمعها بخشی از واژگان فارسی امروز هستند؛ اما برای بهکاربردن آنها لازم نیست همهٔ قواعد جمع در عربی را یاد بگیرید. مهم است که صورت رایج، معنی و بافت کاربرد هر واژه را بشناسید.
- بعضی جمعها با پایانههایی مانند ـات ساخته شدهاند: سؤال ← سؤالات.
- بعضی با تغییر شکل واژه ساخته شدهاند: خبر ← اخبار. به این دسته جمع مکسر میگویند.
- برخی صورتهای دارای ـین یا ـون نیز در فارسی رایجاند: متخصصین، روحانیون.
در فارسی، صفت با این جمعها تطابق شمار یا جنس ندارد: آثار ارزشمند و مقالات علمی درستاند.
۲. جمعهای مکسر پرکاربرد
برای جمع مکسر، یک قاعدهٔ ساده و همگانی وجود ندارد. بهتر است مفرد و جمع را با هم یاد بگیرید. شکلهای جدول در فارسی معیار رایجاند.
| مفرد | جمع مکسر | نمونهٔ کاربرد |
|---|---|---|
| اثر | آثار | آثار تاریخی شهر |
| خبر | اخبار | اخبار ورزشی |
| عضو | اعضا | اعضای گروه |
| مرکز | مراکز | مراکز درمانی |
| قانون | قوانین | قوانین راهنمایی و رانندگی |
| مسئله | مسائل | مسائل اقتصادی |
| دلیل | دلایل | دلایل تأخیر |
| سند | اسناد | اسناد مالکیت |
موزه برای نگهداری آثار تاریخی به بودجه نیاز دارد.
همهٔ اعضای گروه در جلسه حاضر بودند.
مدیر، دلایل تأخیر را توضیح داد.
پیش از امضای قرارداد، اسناد مالکیت را بررسی کنید.
صورت جمع را از روی شباهت ظاهری حدس نزنید. برای واژهای ناآشنا، فرهنگ لغت میتواند شکل رایج را نشان دهد.
۳. پایانههای «ـات»، «ـین» و «ـون»
در بسیاری از متنهای اداری و علمی، جمعهای دارای ـات دیده میشوند. گاهی شکل واژه هنگام جمعبستن تغییر میکند؛ بنابراین فقط افزودن چند حرف کافی نیست.
| مفرد | جمع رایج | شکل رایج دیگر |
|---|---|---|
| سؤال | سؤالات | سؤالها |
| مشکل | مشکلات | مشکلها |
| مقاله | مقالات | مقالهها |
| مؤسسه | مؤسسات | مؤسسهها |
| متخصص | متخصصین | متخصصان |
| روحانی | روحانیون | روحانیان |
انتخاب میان این صورتها به واژه و سبک متن بستگی دارد. مثلاً مقالات علمی در نوشتار دانشگاهی بسیار طبیعی است؛ مقالههای علمی نیز درست است.
در عربی، «ـون» و «ـین» میتوانند نقش دستوری متفاوتی را نشان دهند؛ در فارسی چنین تقابلی ندارند. با تغییر جایگاه اسم در جمله، لازم نیست پایانهٔ آن را تغییر دهید:
متخصصین گزارش را خواندند.
مدیر از متخصصین تشکر کرد.
پایانهٔ «ـات» در برخی واژههای غیرعربی نیز جا افتاده است، مانند باغات. این کاربرد به معنی امکان افزودن «ـات» به هر اسم فارسی نیست؛ برای نمونه، جمع معمولِ «کتابخانه»، کتابخانهها است.
Quick check
Try one question now.
Check your answer when you are ready. No sign-in needed.
۴. آیا میتوان همیشه «ها» گذاشت؟
گاهی جمع عربی و جمع فارسی تقریباً یک معنی دارند و تفاوت اصلی در میزان رسمیت یا رایجبودن آنهاست:
- سؤالات آزمون / سؤالهای آزمون
- مقالات پژوهشی / مقالههای پژوهشی
- مشکلات روزمره / مشکلهای روزمره
اما بعضی جمعهای عربی معنای ویژه یا کاربرد تثبیتشدهای پیدا کردهاند. در این موارد، جایگزینی مکانیکی مناسب نیست.
اخبار ساعت هشت را دیدم.
اینجا «اخبار» نام یک برنامهٔ خبری است؛ «خبرها» همیشه همین کاربرد را ندارد.
او از حقوق کودکان دفاع میکند.
اینجا «حقوق» جمعِ «حق» است.
حقوق ماهانهام افزایش یافت.
اینجا «حقوق» به معنی دستمزد است، نه چند «حق» جداگانه.
همچنین اطلاعات معمولاً به مجموعهای از دانستهها اشاره میکند: «برای ثبتنام به اطلاعات بیشتری نیاز دارم.» در این جمله، «اطلاعها» جایگزین طبیعی آن نیست.
۵. جمع را دوباره جمع نبندید
وقتی یک واژه در همان معنی، جمع است، معمولاً نیازی به افزودن نشانهٔ جمع دیگری ندارد.
| صورت نامناسب در نوشتار معیار | صورت پیشنهادی |
|---|---|
| اعضاها در جلسه حاضر بودند. | اعضا در جلسه حاضر بودند. |
| اسنادها را بررسی کردم. | اسناد را بررسی کردم. |
| برای تصمیمگیری به اطلاعاتها نیاز داریم. | برای تصمیمگیری به اطلاعات نیاز داریم. |
قاعدهٔ «جمع را دوباره جمع نبندید» را بدون توجه به معنی اجرا نکنید. اگر واژه معنای تازهای گرفته باشد، ممکن است دوباره جمع بسته شود:
حقوقهای پرداختشده را بررسی کردیم.
در اینجا «حقوق» به معنی دستمزد است و «حقوقها» به چند دستمزد اشاره دارد.
۶. راهنمای انتخاب
برای انتخاب جمع مناسب، این سه مرحله را دنبال کنید:
- شکل رایج را بشناسید: «عضو ← اعضا» را بهصورت یک جفت یاد بگیرید.
- معنی را بررسی کنید: «حقوق کودکان» و «حقوق ماهانه» یک کاربرد ندارند.
- سبک و بافت را بسنجید: «مقالات» و «مقالهها» هر دو درستاند، اما انتخاب طبیعی به جمله و نوع متن بستگی دارد.
جمعهای عربی را بهعنوان واژههای رایج فارسی با کاربردهای مشخص یاد بگیرید، نه الگویی برای جمعبستن همهٔ اسمها.
You reached the end
You reached the endNow make it stick.
Save your progress, or start the exercises. Practice with detailed feedback after you submit, or save your progress and come back.
Was this lesson helpful?
Vocabulary in this lesson
34 words, ready to study.
Play a word to hear it, then mark it as known — or save it to study later.
Save any of these 34 words and review them later.
جمعهای عربی رایج در فارسی
34 wordsLast updated October 27, 2026