موصولی فاعلی و مفعولی با که
تفاوت جملهٔ موصولی فاعلی و مفعولی با که، تشخیص نقش اسم در جملهٔ وابسته و جای را در جملهٔ اصلی را با مثالهایی برای معرفی شخص و چیز یاد بگیرید.
با جملهٔ موصولی میتوانیم بگوییم دربارهٔ کدام شخص یا چیز صحبت میکنیم. در این صفحه، نقش اسم را در جملهٔ بعد از که تشخیص میدهیم: آیا آن شخص کاری انجام میدهد یا کار روی او انجام میشود؟ سپس جای را را در جملهٔ اصلی بررسی میکنیم.
۱. یک اسم، دو نقش جدا
جملهٔ موصولی بعد از اسم میآید و دربارهٔ آن اطلاعات میدهد. که اسم را به این جمله پیوند میدهد:
دانشجویی که کنار پنجره نشسته است دوست من است.
«که کنار پنجره نشسته است» مشخص میکند کدام دانشجو دوست من است.
در این ساخت، معمولاً به اسم «ی» اضافه میکنیم: کتاب ← کتابی که… و زن ← زنی که…. این «ی» جزء شکل اصلی اسم نیست. با «همان» یا «آن»، صورت بدون «ی» هم ممکن است: همان کتاب که دیروز خریدم یا آن کتاب که روی میز است.
برای تشخیص موصولی فاعلی و مفعولی، نقش اسم را در جملهٔ موصولی بررسی میکنیم، نه فقط در جملهٔ اصلی.
- فاعل در جملههای سادهٔ این صفحه، کسی یا چیزی است که کار را انجام میدهد یا حالتِ بیانشده را دارد؛ مثلاً در «مریم آمد»، مریم آمدن را انجام میدهد و در «مریم نشسته است»، مریم در حالت نشسته است.
- مفعول کسی یا چیزی است که فاعل آن را میبیند، میخرد یا کار دیگری را مستقیماً روی آن انجام میدهد. برای یافتن آن میپرسیم «چه کسی را؟» یا «چه چیزی را؟»؛ مثلاً در «مریم علی را دید»، مریم چه کسی را دید؟ علی را؛ پس علی مفعول است.
۲. موصولی فاعلی: چه کسی کار را انجام میدهد؟
در موصولی فاعلی، اسمِ پیش از که فاعلِ جملهٔ موصولی است.
یک زن در کتابخانه کار میکند. آن زن همسایهٔ ماست.
زنی که در کتابخانه کار میکند همسایهٔ ماست.
چه کسی در کتابخانه کار میکند؟ همان زن.
در این ساخت ساده، اسم را بعد از «که» دوباره نمیآوریم. فعل نیز با فاعل خود هماهنگ است:
| اسم همراه با «ی» | جملهٔ کامل |
|---|---|
| دانشجویی | دانشجویی که اینجا درس میخواند اهل شیراز است. |
| دانشجویانی | دانشجویانی که اینجا درس میخوانند اهل شیراز هستند. |
در هر دو مثال، دانشجو یا دانشجویان کارِ درسخواندن را انجام میدهند؛ پس موصولی فاعلی است.
۳. موصولی مفعولی: چه کسی را یا چه چیزی را؟
در موصولی مفعولی، اسمِ پیش از که مفعولِ جملهٔ موصولی است. فاعلِ آن جمله شخص یا چیز دیگری است.
من دیروز یک کتاب خریدم. آن کتاب روی میز است.
کتابی که من دیروز خریدم روی میز است.
چه کسی خرید؟ من. چه چیزی خریدم؟ همان کتاب.
در این الگوی ساده، جای مفعول بعد از «که» خالی میماند. لازم نیست اسم را تکرار کنیم. اگر فاعل از فعل و بافت روشن باشد، ضمیر فاعلی هم میتواند نیاید:
کتابی که دیروز خریدم روی میز است.
شناسهٔ ـم در «خریدم» نشان میدهد که فاعل «من» است.
| جمله | نقش مرد در جملهٔ موصولی | نوع موصولی |
|---|---|---|
| مردی که دیروز مرا دید معلم است. | فاعلِ «دید»؛ او مرا دید. | فاعلی |
| مردی که من دیروز دیدم معلم است. | مفعولِ «دیدم»؛ من او را دیدم. | مفعولی |
در فارسی، گاهی ضمیری نیز در جملهٔ موصولی به اسمِ پیش از «که» برمیگردد. در این صفحه، الگوی سادهٔ بدون تکرار مفعول را به کار میبریم؛ این الگو تنها صورت ممکن نیست.
گفتاری: «کتابی که خریدمش روی میز است.» در «خریدمش»، ضمیر «ـش» به کتاب برمیگردد؛ در الگوی ساده میگوییم «کتابی که خریدم».
با حرف اضافه: «کسی که با او صحبت کردم معلم است.» در این ساخت، «او» به «کسی» برمیگردد و نمیتوان آن را پس از «با» حذف کرد. اینجا «او» متممِ «با» است، نه مفعول مستقیمِ فعل.
Quick check
Try one question now.
Check your answer when you are ready. No sign-in needed.
۴. جای را به جملهٔ اصلی بستگی دارد
فاعل یا مفعول بودنِ اسم در جملهٔ موصولی، نقش آن را در جملهٔ اصلی تعیین نمیکند. این دو نقش را جدا بررسی کنید.
کتابی که دیروز خریدم روی میز است.
در جملهٔ موصولی، کتاب مفعولِ «خریدم» است. اما در جملهٔ اصلی، دربارهٔ جای کتاب خبر میدهیم؛ بنابراین بعد از این گروه اسمی «را» نداریم.
کتابی را که روی میز است خواندم.
در جملهٔ موصولی، کتاب فاعلِ «است» است. اما در جملهٔ اصلی، کتاب مفعولِ مشخصِ «خواندم» است؛ بنابراین «را» میآید.
وقتی کل گروه اسمی مفعولِ مشخصِ جملهٔ اصلی باشد، برای «را» دو جایگاه میبینیم:
| کاربرد | مثالها |
|---|---|
| نوشتار معیار: «را» پس از اسم و پیش از «که» | کتابی را که روی میز است خواندم. / دانشجویی را که کنار در ایستاده است میشناسم. |
| رایج در گفتار و نوشتار غیررسمی: «را» پس از جملهٔ موصولی | کتابی که روی میز است را خواندم. / دانشجویی که کنار در ایستاده است را میشناسم. |
فقط به «را» نگاه نکنید تا نوع موصولی را تشخیص دهید. در هر دو صورتِ مثالِ دانشجو، «را» به فعلِ اصلیِ میشناسم مربوط است؛ موصولی همچنان فاعلی است، چون همان دانشجو ایستاده است.
۵. روش تشخیص در سه گام
اسمِ پیش از که را پیدا کنید.
فقط جملهٔ بعد از «که» را بررسی کنید: اسم فاعلِ آن است یا مفعولِ آن؟
به جملهٔ اصلی برگردید و جداگانه بررسی کنید که آیا این گروه اسمی به را نیاز دارد یا نه.
برای یادآوری:
- کسی که به من کمک کرد: آن شخص کمک کرد؛ موصولی فاعلی است.
- کسی که من دیدم: من آن شخص را دیدم؛ موصولی مفعولی است.
- جایگاه اسم در جملهٔ اصلی، با نقش آن در جملهٔ موصولی یکی نیست.
You reached the end
You reached the endNow make it stick.
Save your progress, or start the exercises. Practice with detailed feedback after you submit, or save your progress and come back.
Was this lesson helpful?
Last updated October 27, 2026