Caint indíreach: orduithe agus iarratais
Orduithe agus iarratais a thuairisciú le dúirt le agus d’iarr ar, an t-ainm briathartha, gan, agus tagairt shoiléir don chainteoir agus don éisteoir.
Ó ordú díreach go tuairisc
Nuair a insíonn tú do dhuine faoi ordú nó iarratas, ní gá focail bheachta an chainteora a athrá. Úsáideann tú patrúin mar dúirt sí liom fanacht agus d’iarr sé orm cabhrú leis. Léiríonn an briathar tuairiscithe an cineál teachtaireachta; léiríonn an t-ainm briathartha an gníomh atá le déanamh.
Tugtar caint indíreach ar an gcaoi seo le focail duine eile a thuairisciú.
Ordú díreach: “Fan anseo,” a dúirt Nóra liom.
Tuairisc: Dúirt Nóra liom fanacht ansin.
Iarratas díreach: “Cabhraigh liom, le do thoil,” a dúirt Pól liom.
Tuairisc: D’iarr Pól orm cabhrú leis.
Sa chéad tuairisc, tá tú in áit eile anois: sin an fáth a n-athraíonn anseo go ansin. Sa dara ceann, tagraíonn leis do Phól, an duine a d’iarr cabhair.
An briathar agus an réamhfhocal
Foghlaim an briathar tuairiscithe in éineacht lena réamhfhocal. Ní bhíonn an réamhfhocal céanna ag gach briathar.
| Patrún | Úsáid | Sampla |
|---|---|---|
| abair le duine | Ordú nó treoir a thabhairt | Dúirt an múinteoir leis na daltaí suí síos. |
| iarr ar dhuine | Iarratas a dhéanamh | D’iarr mé ar Aoife fanacht. |
| ordaigh do dhuine | Ordú soiléir a thabhairt | D’ordaigh an garda don tiománaí stopadh. |
| impigh ar dhuine | Achainí láidir a dhéanamh | D’impigh sí orm fanacht. |
| mol do dhuine | Comhairle nó moladh a thabhairt | Mhol sí dom sos a ghlacadh. |
Le forainm, faigheann tú liom, leat, leis…, orm, ort, air… nó dom, duit, dó…, de réir an réamhfhocail.
Insíonn an briathar don éisteoir cad a bhí ar siúl ag an gcainteoir, fiú nuair nach n-athraíonn an gníomh féin:
Tá sé ag cur go trom agus tá Aoife ar tí imeacht ón gcóisir. Cad a deir Ciara léi?
“An bhfanfá uair an chloig eile, le do thoil?” → D’iarr Ciara ar Aoife fanacht. Iarratas atá ann.
“Fan, impím ort, níl aithne agam ar aon duine eile anseo!” → D’impigh Ciara ar Aoife fanacht. Tá práinn leis an iarratas.
“B’fhearr duit fanacht go mbeidh an bháisteach thart.” → Mhol Ciara d’Aoife fanacht. Comhairle atá ann; is í Aoife a shocróidh.
“Fan anseo go dtiocfaidh an tacsaí.” → Dúirt Ciara le hAoife fanacht. Treoir atá ann.
Coinnigh an réamhfhocal a bhaineann leis an bpatrún:
- Dúirt sí liom fanacht.
- D’iarr sí orm fanacht.
Ní hé d’iarr sí liom fanacht an patrún don iarratas seo.
Is féidir clásal le go a úsáid freisin i ndiaidh dúirt sí liom, ach braitheann an bhrí ar an mbriathar sa chlásal:
| Patrún | Brí |
|---|---|
| Dúirt sí liom fanacht. | Tuairiscítear treoir dom fanacht. |
| Dúirt sí liom go gcaithfinn fanacht. | Tuairiscítear go ndúirt sí go mbeadh orm fanacht; cuireann caithfinn an dualgas in iúl. |
Sa dara patrún, tá briathar finideach sa chlásal in áit an ainm bhriathartha. Cuireann go urú ar caithfinn, agus faightear go gcaithfinn. Ní chuireann go ordú in iúl leis féin: in Dúirt sí liom go raibh sí tuirseach, is ráiteas atá á thuairisciú.
Is féidir an dá chineál patrúin a úsáid le iarr freisin:
| Patrún | Cathain a úsáidtear é |
|---|---|
| D’iarr sí orm an doras a dhúnadh. | An gnáthphatrún. Is é an duine a bhfuil an t-iarratas air a dhéanfaidh an gníomh. |
| D’iarr sí orm go ndúnfainn an doras. | An bhrí chéanna, ach tá an phearsa agus an modh coinníollach follasach sa bhriathar. Tá blas níos foirmiúla air. |
| D’iarr sí go ndúnfadh Seán an doras. | Úsáid clásal le go nuair is duine eile a dhéanfaidh an gníomh, seachas an duine a bhfuil an t-iarratas air. |
Cuireann go urú ar dúnfainn agus dúnfadh: go ndúnfainn, go ndúnfadh.
An gníomh agus a chuspóir
Mura bhfuil cuspóir ag an ainm briathartha, is féidir leis teacht díreach i ndiaidh an duine:
- Dúirt sí liom imeacht.
- D’iarr sé orainn fanacht.
- Dúirt an múinteoir leo a bheith ciúin.
Le bí, úsáid a bheith sa phatrún caighdeánach seo: Dúirt an múinteoir leo a bheith ciúin. Cloisfidh tú bheith gan a freisin i gcaint chanúnach: Dúirt an múinteoir leo bheith ciúin. Sa diúltach, úsáid gan a bheith, mar a fheicfidh tú i gcuid 4.
Má tá cuspóir díreach ann, cuirtear é roimh an ainm briathartha: cuspóir + a + ainm briathartha. Cuireann an a seo séimhiú ar thúschonsan inséimhithe.
| Ordú nó iarratas díreach | Tuairisc |
|---|---|
| “Dún an doras.” | Dúirt sí liom an doras a dhúnadh. |
| “Dún é.” | Dúirt sí liom é a dhúnadh. |
| “Léigh an litir, le do thoil.” | D’iarr sé orm an litir a léamh. |
| “Oscail an fhuinneog.” | Dúirt sí liom an fhuinneog a oscailt. |
Leanann cuspóir forainmneach an t-ord céanna: in é a dhúnadh, tagraíonn é don rud atá le dúnadh.
Ní chuirtear a roimh gach ainm briathartha: cuir fanacht i gcomparáid le an doras a dhúnadh.
Quick check
Try one question now.
Check your answer when you are ready. No sign-in needed.
Orduithe agus iarratais dhiúltacha
Chun ordú le ná a thuairisciú, úsáid gan roimh an ngníomh. Baineann an patrún céanna le hiarratas gan rud a dhéanamh.
“Ná himigh,” a dúirt sí liom.
→ Dúirt sí liom gan imeacht.
“Ná hoscail an doras, le do thoil,” a dúirt sé liom.
→ D’iarr sé orm gan an doras a oscailt.
“Ná bí déanach,” a dúirt an múinteoir linn.
→ Dúirt an múinteoir linn gan a bheith déanach.
Úsáidtear gan le mol do agus ordaigh do freisin:
- Mhol sí dom gan fanacht.
- D’ordaigh an garda don tiománaí gan stopadh.
Tabhair faoi deara an patrún coitianta gan a bheith. Nuair atá cuspóir díreach ann, coinnigh an t-ord gan + cuspóir + a + ainm briathartha.
| Ordú díreach | Tuairisc |
|---|---|
| “Ná hoscail é.” | Dúirt sí liom gan é a oscailt. |
Tagann an forainm é i ndiaidh gan agus roimh a oscailt, díreach mar a thagann an doras sa sampla thuas.
Ní hionann Dúirt sí liom gan imeacht agus Ní dúirt sí liom imeacht. Sa chéad abairt, thug sí ordú dom fanacht. Sa dara habairt, níor thug sí ordú dom imeacht.
An bhrí agus an tagairt a choinneáil
Is féidir ceist bhéasach a thuairisciú mar iarratas más é sin a feidhm sa chomhthéacs.
Tá mála trom ag Máire. Deir sí le Seán: “An bhféadfá cabhrú liom, le do thoil?”
→ D’iarr Máire ar Sheán cabhrú léi.
Ní ceist faoi chumas Sheáin amháin atá i gceist anseo: tá cabhair á hiarraidh ag Máire.
Athraíonn aidiachtaí sealbhacha freisin de réir cé atá ag tabhairt na tuairisce agus cé leis an rud atá i gceist:
| Ordú díreach agus comhthéacs | Tuairisc |
|---|---|
| “Dún do leabhar,” a dúirt sí liom. | Dúirt sí liom mo leabhar a dhúnadh. |
| “Tóg do mhála,” a dúirt sí le Seán. Is le Seán an mála. | Dúirt sí le Seán a mhála a thógáil. |
| “Tóg do mhála,” a dúirt sí le Máire. Is le Máire an mála. | Dúirt sí le Máire a mála a thógáil. |
Sa chéad sampla, is mise úinéir an leabhair: athraíonn do go mo agus mé féin ag tabhairt na tuairisce. Sa dara sampla, tagraíonn a mhála do mhála Sheáin; sa tríú ceann, tagraíonn a mála do mhála Mháire. Cuireann an aidiacht shealbhach a séimhiú ar mála nuair is fear an sealbhóir, ach ní chuireann sí séimhiú air nuair is bean an sealbhóir. Ní chiallaíonn a mhála gur leis an duine a dhéanann an gníomh an mála i gcónaí: socraíonn an comhthéacs an tagairt.
Ní athraíonn an t-ainm briathartha de réir aimsir an bhriathair tuairiscithe: Iarrann sí orm fanacht; D’iarr sí orm fanacht. Fanann fanacht mar atá.
Braitheann tagairtí ama ar an lá a bhfuil tú ag caint, díreach mar a bhraitheann anseo ar an áit a bhfuil tú:
| Ordú díreach | Am na tuairisce | Tuairisc |
|---|---|---|
| “Tar amárach,” a dúirt sí liom. | An tseachtain seo caite: tá an lá sin thart. | Dúirt sí liom teacht an lá dár gcionn. |
| “Tar amárach,” a dúirt sí liom. | An lá céanna: tá an lá sin fós romhainn. | Dúirt sí liom teacht amárach. |
Agus ordú nó iarratas á thuairisciú agat:
- Roghnaigh an patrún: abair le, iarr ar, ordaigh do, impigh ar nó mol do, de réir na brí.
- Ainmnigh an duine atá leis an ngníomh a dhéanamh.
- Úsáid an t-ainm briathartha; cuir cuspóir díreach roimhe le a.
- Úsáid gan má táthar ag iarraidh ar an duine gan an gníomh a dhéanamh.
- Seiceáil cé dó a dtagraíonn liom, leis, léi agus focail eile. Athraigh tagairtí áite nó ama de réir an chomhthéacs, ní go huathoibríoch.
You reached the end
You reached the endNow make it stick.
Save your progress, or start the exercises. Practice with detailed feedback after you submit, or save your progress and come back.
Was this lesson helpful?
Vocabulary in this lesson
38 words, ready to study.
Play a word to hear it, then mark it as known — or save it to study later.
Save any of these 38 words and review them later.
Focail: Caint indíreach: orduithe agus iarratais
38 wordsLast updated November 5, 2026