C2 · Proficient

Congeries participiorum in prosa historica

Congeries participiorum in prosa historica: nexus syntactici, tempora relativa, ambiguitas causarum et vis narrationis densae exemplis explicantur.

By the flumi team About 8 min read

Participiis congestis historicus plures res intra unam sententiam complectitur: quaedam in primo narrationis loco ponit, alias tamquam adiuncta subicit. Ut talem locum accurate legas, non satis est participia agnoscere: investigandum est ad quae nomina pertineant, quo tempore res fiant et quos nexus scriptor exprimat aut lectori colligendos relinquat.

Quid congeries efficiat

Congeries participiorum hic significat concursum plurium participiorum quibus narratio densatur, non peculiarem constructionem suis legibus definitam. In eadem sententia participia coniuncta, ablativi absoluti et participia quae nomina definiunt concurrere possunt.

Verbum finitum saepe rem praecipuam enuntiat; participia praeparationem, condicionem, causam vel actionem comitantem exhibent. Haec tamen non est lex qua res participio expressa semper minoris momenti fiat. Ipsa congeries moram, laborem aut periculum ante exitum rei exaggerare potest.

Praeter locos Caesaris et Sallustii infra citatos, exempla huius paginae ad doctrinam composita sunt. Fundamentum est prosa historica classica; singulis historicis non eadem ratio densandae narrationis tribuenda est.

Duo loci historicorum

Caesar, De bello Gallico 1.25.1:

Caesar primum suo, deinde omnium ex conspectu remotis equis, ut aequato omnium periculo spem fugae tolleret, cohortatus suos proelium commisit.

Remotis equis et cohortatus suos praeparationem circa commisit ordinant. Intra enuntiatum finale ab ut inductum alter ablativus absolutus, aequato omnium periculo, ponitur: periculum omnibus commune fit equis remotis. Non igitur omnia participia eodem gradu ad verbum principale adiunguntur. Consilium ducis per enuntiatum finale aperte exprimitur; actio praecipua ad finem sententiae differtur.

Sallustius, Bellum Catilinae 61.1–2:

Sed confecto proelio, tum vero cerneres quanta audacia quantaque animi vis fuisset in exercitu Catilinae. Nam fere quem quisque vivus pugnando locum ceperat, eum amissa anima corpore tegebat.

Confecto proelio terminum pugnae statuit, unde lector ad spectaculum caedis ducitur; amissa anima mortem contrahit, dum corpore tegebat situm cuiusque militis ante oculos ponit. Pugnando gerundium est, non participium. Hic Sallustius brevibus ablativis absolutis exitum rerum comprehendit et imagini corporum pondus tribuit; Caesar in loco superiore plura praeparationis adiuncta ante pugnae initium cum consilio ducis contexit. Haec differentia horum locorum est, non lex universa qua utriusque scriptoris usus definiatur.

Constructiones intra congeriem distingue

Exploratoribus praemissis, dux, milites hortatus atque vallem ingressus, hostes in colle resistentes conspexit.

In hoc exemplo non omnia participia ad ducem referuntur.

Forma Nexus syntacticus Munus in narratione
exploratoribus praemissis Ablativus absolutus; exploratores praemittuntur Res ante conspectum hostium perfecta
milites hortatus Participium nominativi ad dux relatum; milites accusativus Dux milites antea hortatus est
vallem ingressus Participium nominativi ad dux relatum; vallem accusativus Dux ante conspectum hostium vallem intravit
hostes resistentes Participium accusativi cum hostes congruens Hostes, cum conspiciuntur, resistunt

Formae hortatus et ingressus, quamquam formam participii perfecti passivi habent, verborum deponentium sunt: dux ipse hortatur et ingreditur. Exploratores ipsi non praemittunt, sed praemittuntur; participium praemissis hic vere passivum est.

Tempora relativa, non seriem mechanicam lege

Participium praesens actionem plerumque contemporaneam verbo cui adiungitur significat; perfectum rem antecedentem vel statum ex re perfecta ortum. Tempus igitur non ad momentum quo lector legit, sed ad narrationis actionem referas.

Dux, vulnere accepto, scuto innixus, suos cohortans, pugnam spectabat.

Vulnus antea acceptum est; cohortatio cum spectando procedit. Innixus, quamquam perfectum est, habitum ducis illo ipso tempore describit: scuto innititur dum pugnam spectat. Non necesse est singulas formas perfecti in totidem actiones iam cessantes resolvere.

Ordo participiorum ordinem rerum suggerere potest, sed eum non per se demonstrat. In exemplo superiore hortatus atque vallem ingressus utramque rem ante conspexit collocat; utrum hortatio ante ingressum an inter ingrediendum facta sit, sola forma participiorum non definit.

Ne ex numero participiorum numerum graduum temporis efficias. Duo participia perfecta eidem verbo adiuncta non necessario duas res deinceps peractas significant.

Quick check

Try one question now.

1
Legatis admissis, consul, litteras tenens, responsum dedit. In hac sententia ablativus absolutus est .

Check your answer when you are ready. No sign-in needed.

Nexus tacitos ne pro expressis habeas

Participium saepe non declarat utrum adiunctum pro tempore, causa an concessione accipiendum sit. Res narratae et verba circumiecta interpretationem regunt.

Dux, hostium adventu cognito, copias reduxit.

Dux, hostium adventu cognito, tamen in loco mansit.

In priore sententia dux post nuntium acceptum copias reduxit; facile etiam colligitur eum propter nuntium recessisse. Causa tamen non tam aperte exprimitur quam si scribatur quod hostium adventum cognoverat. In altera tamen interpretationem concessivam aperit: mansit, quamquam adventum cognoverat.

Cum participia in enuntiata finita resolvis, distingue:

  • quid forma ipsa significet;
  • quid contextus probabiliter suadeat;
  • quid tu, interpretationis causa, addas.

Resolutio utilis est ad intellegendum, sed non semper omnes ambiguitates originalis sermonis servat.

Densitas et pondus narrationis

Compara narrationem per verba finita distributam cum narratione participiis contracta.

Dux milites convocavit, eos hortatus est, signum dedit atque ad flumen processit.

Dux, milites convocatos hortatus, signo dato, ad flumen processit.

Prima forma quattuor actiones distinctis verbis enuntiat. Altera easdem res circa processit ordinat: convocatio, hortatio et signum datum quasi praeparatio profectionis comprehenduntur. Convocatos cum milites, obiecto participii hortatus, congruit. Quis milites convocaverit aut signum dederit non grammatice exprimitur; ducem id fecisse ex contextu colligitur.

Congeries narrationem breviorem reddere potest, sed non semper lectionem celeriorem. Multis adiunctis ante verbum cumulatis lector exitum exspectat; ita suspensio vel gravitas oriri potest. Effectum igitur non ex sola brevitate, sed ex ordine, longitudine et rebus narratis aestima.

Periodus ad solvendum

Dux, nuntio de ponte ab hostibus rupto allato, milites longa via defessos et de salute sociorum in castris obsessis relictorum sollicitos hortatus, duabus cohortibus ad ripam tuendam missis, ipse cum reliquis copiis per silvas nocturno imbre madefactas progressus, hostes praeda onustos et sine ordine ad flumen descendentes ex superiore loco adortus est.

Antequam explicationem in § 6 legas, participia suis nominibus iunge et adiuncta intra alia adiuncta posita distingue. Praesertim considera utrum rupto ablativum absolutum efficiat et ad quod nomen relictorum pertineat.

Si ipse narrationem componis, participia ne tantum ad verba minuenda adhibeas. Ubi agens mutatur, nexus incertus fit aut nova res proprium pondus postulat, verbum finitum saepe perspicuitati prodest.

Ratio legendi

  1. Verbum finitum reperi et quid praecipue enuntietur considera.
  2. Singula participia suis nominibus iunge; casum, numerum et genus examina.
  3. Constructiones separa: participium coniunctum, ablativum absolutum, participium nomen definiens.
  4. Tempora relativa expende; actionem antecedentem a statu durante distingue.
  5. Nexus interpreta, sed causam vel concessionem ne certam esse dicas nisi contextus suffragatur.
  6. Vim totius sententiae aestima: quid contrahitur, quid suspenditur, quid in primum locum profertur?

Solutio periodi longioris

  1. Adortus est praedicatum principale est, perfectum verbi deponentis adorior: dux hostes adoritur. Adortus igitur hic cum est formam finitam constituit.
  2. Ad dux pertinent hortatus et progressus; ad nuntio, allato; ad ponte, rupto; ad milites, defessos; ad sociorum, relictorum; ad castris, obsessis; ad cohortibus, missis; ad silvas, madefactas; ad hostes, onustos et descendentes. Sollicitos adiectivum est; tuendam gerundivum cum ripam congruens finem missionis post ad exprimit.
  3. Ablativi absoluti sunt nuntio … allato et duabus cohortibus … missis. Intra priorem de ponte ab hostibus rupto argumentum nuntii indicat: ponte a praepositione de regitur, quare ponte rupto hic non est absolutum. Intra obiectum milites … sollicitos verba de salute sociorum in castris obsessis relictorum causam sollicitudinis explicant; obsessis intra adiunctum participii relictorum positum est.
  4. Nuntius ante impetum allatus est, hortatio et progressus antecedunt; pons iam ruptus erat cum nuntius afferretur. Defessos, madefactas et onustos status ex rebus antecedentibus ortos describunt. Descendentes motum hostium tempore impetus ostendit; neque ex solo ordine participiorum omnia tempora inter se definiri possunt.
  5. Nuntium consilium ducis movisse probabile est, sed nexus causalis particula non exprimitur. Contra finis cohortium mittendarum verbis ad ripam tuendam aperte indicatur.
  6. Longa praeparatio impetum ad finem differt. Interea labor militum, periculum sociorum, difficultas itineris et hostium condicio in unam narrationem colliguntur; ipse ducem cum reliquis progredientem a cohortibus missis distinguit.

Congeriem bene intellegis cum non modo singulas formas explicare potes, sed etiam ostendere cur historicus res pluribus verbis narrabiles uni enuntiato subiecerit.

You reached the end

You reached the end

Now make it stick.

Save your progress, or start the exercises. Practice with detailed feedback after you submit, or save your progress and come back.

Practice exercises

Was this lesson helpful?

Last updated November 5, 2026