C1 · Advanced

Praesens historicum et vividitas narrationis

Praesens historicum res praeteritas ante oculos ponit: disce eius usum, vim narrandi, indicia temporis et discrimen a perfecto atque praesenti generali.

By the flumi team About 6 min read

Praesens historicum forma praesentis res praeteritas narrat. Eius vim intelleges, si non solum terminationem verbi, sed etiam contextum, ordinem rerum et consilium narrantis consideraveris. Disces hoc usu narrationem illustrare, neque tamen omnem sententiam praesentis temporis ad res praeteritas referre.

Res praeterita quasi praesens

Praesens historicum ad indicativum pertinet. Res non nunc geritur, sed ita narratur quasi ante oculos lectoris agatur. Forma verbi praesens est; tempus rei ex contextu praeteritum intellegitur.

Heri ad portam stābam. Subitō nūntius advolat, auxilium petit, cīvēs ad arma vocat.

Vocabulum heri et imperfectum stābam narrationem in praeterito collocant. Praesentia quae sequuntur non tempus sermonis significant, sed adventum nuntii eiusque actiones lectori exhibent.

Exempla huius paginae ad doctrinam illustrandam composita sunt; non sunt verba ex auctoribus antiquis desumpta. Excipitur locus Caesaris in parte 5, cuius fons expresse indicatur.

Quibus indiciis usum agnoscas

Praesenti historico nulla propria terminatio est. Eaedem formae quae rem praesentem indicant etiam in narratione praeterita adhibentur. Quaere igitur quo tempore tota res collocetur.

Usus Exemplum Unde sensus intellegitur
Praesens de re quae nunc agitur Ecce nūntius venit. Res coram ostenditur.
Praesens historicum Heri in forō stābam. Subitō nūntius ad mē venit. Heri et stābam rem praeteritam indicant.
Praesens de consuetudine Nūntius cotīdiē ad nōs venit. Cotīdiē actionem repetitam significat.

In exemplis tabulae venit praesentis est; vēnit, longa prima vocali, perfecti. In libris sine notis longitudinis scriptis forma venit sola tempus certo non declarat.

Praesens post dum

In prosa classica dum, ubi significat «eo tempore quo» et actionem cum alia re simul gestam exprimit, plerumque indicativum praesentis habet, etiam si tota narratio ad praeteritum pertinet.

Dum haec geruntur, nūntius vēnit.

Hic perfectum vēnit adventum praeteritum refert; praesens geruntur res eodem tempore gestas exprimit. Hoc praesens ex usu coniunctionis dum explicatur, a praesenti historico proprie dicto distinguendum: non per se indicat narratorem actionem vividius exhibere velle. Regula ad hunc sensum coniunctionis pertinet, non ad omnes usus vocis dum.

Neque subito neque tum per se praesentis historici signum est. Utrumque cum aliis quoque temporibus recte coniungitur.

Quid mutetur a perfecto ad praesens

Perfectum et praesens historicum eandem rem praeteritam narrare possunt. Mutata forma, non necessario mutatur ordo rerum; mutatur potius ratio qua narrator eas exhibet.

Perfectum: Dux signum dedit; mīlitēs ex castrīs ērūpērunt.

Praesens historicum: Dux signum dat; mīlitēs ex castrīs ērumpunt.

Prior narratio facta gesta refert. Altera lectorem propius ad ipsam actionem admovere potest. Perfectum tamen non est sua natura languidum, nec praesens semper vehementius.

Vividitas etiam ex brevitate sententiarum, delectu verborum et ordine narrationis nascitur. Praesens historicum actionem neque necessario celeriorem neque diuturniorem significat.

Vicissitudo temporum

Praesens historicum cum temporibus praeteritis in eadem narratione apte misceri potest. Imperfectum saepe condicionem describit, in qua actio principali verbo expressa accidit. Narrator etiam a praesentibus ad perfecta redire potest, neque reditus ille per se mendum est.

Nox erat; custōdēs ad portam vigilābant. Repente clāmor oritur. Custōdēs ad mūrum currunt atque hostēs cōnspiciunt. Paulō post hostēs recessērunt.

Imperfecta initium rerum describunt. Praesentia clamorem et motum custodum in conspectum adducunt. Perfectum recessērunt eventum posteriorem refert. Sic narrator hanc partem narrationis clausit; non tamen necesse est omnem talem narrationem perfecto claudere.

Consecutio temporum post praesens historicum

Post praesens historicum, in enuntiatis subordinatis quae consecutionem temporum sequuntur, coniunctivus modo tempora primaria, modo secundaria sequitur. Consecutio primaria formam praesentem verbi regentis respicit; secundaria tempus praeteritum rei narratae.

Consecutio primaria: Tum dux mīlitēs hortātur ut pugnent.

Consecutio secundaria: Tum dux mīlitēs hortātur ut pugnārent.

In utraque sententia, si contextus res praeteritas narrat, hortātur praesens historicum est. Pugnent praesentis coniunctivi formam habet, pugnārent imperfecti; utraque forma pugnam exprimit ad quam dux milites hortatus est. Imperfectum hic non significat milites ante hortationem pugnavisse. In consecutione primaria res anterior plerumque perfecto coniunctivi exprimitur, in secundaria plusquamperfecto. Itaque, cum coniunctivum interpretaris, et verbum regens et rationem temporalem inter res considera; sola forma praesentis historici unam consecutionem non imponit.

Vividitas et genus dicendi

Praesens historicum in prosa classica, praesertim in narrationibus, usitatum est; non ad solam poesin pertinet. Potest rem singularem insignire, sed etiam per plures sententias continuari. Non omnis eius usus subitam animi perturbationem significat.

Locus Caesaris legendus

Caesar, De bello Gallico 1.7.1, postquam sibi de consilio Helvetiorum nuntiatum esse narravit, ita pergit:

«maturat ab urbe proficisci et quam maximis potest itineribus in Galliam ulteriorem contendit»

Maturat et contendit praesentia historica sunt: Caesar res iam gestas quasi coram procedentes exhibet. In enuntiato antecedente nuntiatum esset, plusquamperfectum coniunctivi, nuntium ante profectionem acceptum indicat. Sic tempus praeteritum et praesentia in eodem contextu diversa munera sustinent. Celeritas autem non ex praesentibus solis nascitur: maturat et quam maximis potest itineribus festinationem verbis ipsis exprimunt.

Noli omnia perfecta in praesentia mutare, quasi vividitas ex sola temporis forma oriatur. Si nulla res praeterita iam indicata est, lector praesentia ad id quod nunc agitur referre potest.

Cum ipse scribis:

  • tempus rei satis aperte indica;
  • elige quas actiones quasi coram exhibere velis;
  • tempora propter sensum et narrationis ordinem varia, non propter solam varietatem.

Brevis recognitio

  1. Formam inspice: estne verbum praesentis indicativi?
  2. Contextum lege: agitur de rebus nunc praesentibus, de consuetudine an de praeteritis?
  3. Vim perpende: quid narrator quasi ante oculos ponit?
  4. Cetera tempora compara: quomodo descriptio, actio et exitus inter se cohaerent?

Praesens historicum: forma praesens, res praeterita. Vividitas ex forma et contextu simul aestimanda est, non ex terminatione sola.

You reached the end

You reached the end

Now make it stick.

Save your progress and come back whenever you like.

Was this lesson helpful?

Last updated November 5, 2026