Betrekkelijke bijwoorden met waar.

Een betrekkelijke bijzin geeft extra informatie over een zelfstandig naamwoord. Als er een voorzetsel bij een ding, plaats, tijd of idee hoort, gebruikt het Nederlands vaak waar + voorzetsel: de stoel waarop ik zit.

Na deze les kun je:

• een betrekkelijk bijwoord vormen met waar;
• het voorzetsel kiezen dat bij de betekenis of het werkwoord hoort;
• personen onderscheiden van dingen;
• betrekkelijke bijzinnen met een natuurlijke werkwoordpositie bouwen.

1.Van een voorzetselgroep naar een waarwoord

Begin met twee zinnen.

Ik zit op deze stoel. De stoel is nieuw.

Het voorzetsel op hoort bij de relatie zitten op. In de betrekkelijke zin wordt op deze stoel vervangen door waarop:

De stoel waarop ik zit, is nieuw.

Losse combinatie	Betrekkelijk bijwoord	Voorbeeld
in het huis	waarin	het huis waarin wij wonen
op de dag	waarop	de dag waarop de cursus begint
met het gereedschap	waarmee	het gereedschap waarmee hij werkt
over het voorstel	waarover	het voorstel waarover we stemmen
van de regeling	waarvan	de regeling waarvan zij gebruikmaakt

De volgorde keert om: in + dat wordt waar + in.

2.Het voorzetsel komt uit de betekenis

Kies niet eerst een willekeurig waarwoord. Zoek de combinatie in de onderliggende zin.

• wonen in een wijk → de wijk waarin ik woon;
• wachten op een besluit → het besluit waarop we wachten;
• praten over een probleem → het probleem waarover zij praten;
• werken aan een plan → het plan waaraan het team werkt;
• rekening houden met een risico → het risico waarmee we rekening houden.

3.Plaats en tijd

Bij een echte plaats kan waar alleen staan.

• Dit is de stad waar ik studeer.
• We zoeken een plek waar kinderen veilig kunnen spelen.

Een combinatie met voorzetsel is preciezer wanneer de ruimtelijke relatie telt.

• het gebouw waarin de bibliotheek zit;
• het plein waarop de markt wordt gehouden;
• de brug waaronder de boten varen;
• de straat waarlangs de optocht trekt.

Bij tijd gebruikt het Nederlands vaak waarop of waarin: de dag waarop we verhuisden, de periode waarin zij in België woonde.

4.Reden, manier en gevolg

Enkele combinaties hebben een bredere betekenis.

• de reden waarom de trein uitviel;
• de manier waarop de medewerker reageerde;
• het middel waarmee we de fout vonden;
• de oorzaak waardoor de storing ontstond.

Waarom na de reden is ingeburgerd, ook al zit het idee van een reden al in beide woorden. Je kunt ook schrijven: de reden dat de trein uitviel. Bij een gevolg verwijst waardoor vaak naar een hele voorafgaande situatie: Er ontstond kortsluiting, waardoor het systeem uitviel.

5.Bij personen: voorzetsel + wie

Voor een concrete persoon gebruik je meestal voorzetsel + wie, niet een waarwoord.

• de collega met wie ik samenwerk;
• de arts op wie we wachten;
• de buurvrouw aan wie ik de sleutel geef;
• de kandidaat over wie de commissie spreekt.

Vergelijk:

Persoon	Ding of onderwerp
de collega met wie ik werk	het systeem waarmee ik werk
de arts op wie ik wacht	het antwoord waarop ik wacht

Bij een organisatie kan het perspectief de keuze sturen. De stichting waarvoor ik werk behandelt de organisatie als zaak; de mensen met wie ik werk noemt personen.

6.Werkwoord achteraan

Een betrekkelijke zin is een bijzin. De persoonsvorm of werkwoordgroep staat achteraan.

• het formulier waarop uw naam staat;
• de cursus waaraan ik vorig jaar heb deelgenomen;
• het onderwerp waarover we morgen zullen beslissen;
• de reden waarom de afspraak is verplaatst.

Het waarwoord staat aan het begin van de betrekkelijke bijzin. Zet daarna onderwerp en middenstuk vóór de werkwoordgroep.

7.Aaneen of gesplitst

Als waar en het voorzetsel naast elkaar staan, schrijf je ze aaneen: waarop, waarmee, waarover. In spreektaal en veel neutrale zinnen kan het voorzetsel verderop staan.

• de afspraak waarop ik wacht;
• de afspraak waar ik al weken op wacht;
• het voorstel waarover we praten;
• het voorstel waar we morgen over praten.

Beide patronen kunnen standaardtaal zijn. De aaneengeschreven vorm is compact en vaak handig in formele teksten; de gesplitste vorm klinkt dikwijls natuurlijk in gesprekken. Wees vooral consequent binnen een zin: schrijf niet waar op wanneer de delen direct naast elkaar staan.

8.Controleer de verwijzing

1. Welk zelfstandig naamwoord krijgt extra informatie?
2. Welke gewone combinatie met voorzetsel ligt eronder?
3. Is de verwijzing een persoon? Kies dan meestal voorzetsel + wie.
4. Is het een ding, plaats, tijd of idee? Vorm waar + voorzetsel.
5. Zet de werkwoordgroep achteraan.
6. Staan waar en het voorzetsel naast elkaar? Schrijf ze aaneen.

Zo blijft de relatie precies: niet alleen het plan dat we bespreken, maar ook het plan waarover we morgen beslissen.