Voornaamwoordelijke bijwoorden in spreektaal en schrijftaal.

Een voornaamwoordelijk bijwoord vervangt een voorzetselgroep met een zaak, gebeurtenis of gedachte: over het voorstel → erover, met die methode → daarmee. In het Nederlands kunnen de twee delen naast elkaar staan of door andere woorden worden gescheiden. Spreektaal en schrijftaal benutten die ruimte verschillend, maar volgen dezelfde grammaticale basis.

Na deze les kun je:

• vormen met er, daar, hier en waar opbouwen;
• bepalen wanneer je naar een zaak en wanneer je naar een persoon verwijst;
• aaneengeschreven en gesplitste plaatsing correct gebruiken;
• nadruk en informatiewaarde met er of daar sturen;
• zware spreektaalconstructies helder omzetten voor schrijftaal.

1.Van voorzetselgroep naar R-woord

De woorden er, daar, hier en waar worden in deze functie ook R-woorden genoemd. Ze combineren met veel voorzetsels. Bij een R-woord verandert met altijd in mee en tot altijd in toe: ermee, daarmee, waarmee; ertoe, daartoe, waartoe.

In deze les gaat het om voornaamwoordelijk er: het vormt met een voorzetsel een verwijzing, zoals in Ik denk erover na of Ik denk er nog over na (over het voorstel). Onderscheid dit van plaatsaanduidend er (Ik woon er: op die plaats), presentatief er (Er staat een bezoeker voor de deur: introduceert een bezoeker) en kwantitatief er (Ik heb er drie: drie exemplaren van iets). Zoek dus eerst het bijbehorende voorzetsel voordat je de plaatsingsregels uit deze les toepast.

Voorzetselgroep	Voornaamwoordelijk bijwoord
over het voorstel	erover
met deze sleutel	hiermee
aan die afspraak	daaraan
op welk resultaat?	waarop?

Bij een combinatie direct naast elkaar schrijf je één woord: erover, hiermee, daaraan, waarop. Bij splitsing staat het voorzetsel verderop: daar hebben we gisteren over gesproken.

Niet elk voorzetsel heeft een R-woordvorm. Bij sinds, tijdens, wegens en behalve gebruik je een gewone voorzetselgroep: sinds die tijd, tijdens die vergadering, wegens deze storing, behalve dat onderdeel.

Zonder vormt een apart geval. Gebruikelijke gesplitste vormen zijn Daar kan ik niet zonder en iets waar je niet zonder kunt. De aaneengeschreven vorm erzonder is ongebruikelijk; kies een gesplitste vorm met daar, hier of waar, of een gewone voorzetselgroep, zoals zonder die toestemming. Daarzonder is wel gangbaar in verzorgde schrijftaal: Die toestemming is noodzakelijk; daarzonder kunnen we niet beginnen. Een voorbeeld met splitsing is: Daar kunnen we niet zonder.

1.1Eén er met meerdere functies

Eén er kan meerdere functies tegelijk vervullen. In Ik heb er twee van ondersteunt er zowel de hoeveelheidsaanduiding twee als de verwijzing met van: twee exemplaren van iets. Voeg dus niet voor elke functie een afzonderlijk er toe.

Ook onpersoonlijk er in een onderwerpsloze passief kan samenvallen met voornaamwoordelijk er. Als al bekend is waarnaar er ... over verwijst, kan Er wordt er niet over gesproken compacter worden: Er wordt niet over gesproken. In de tweede zin vervult het enige er beide functies. Dit onpersoonlijke er introduceert geen onderwerp, anders dan presentatief er in Er staat een bezoeker voor de deur. Twee keer er is hier niet automatisch ongrammaticaal, maar bij het redigeren kun je nagaan of één er volstaat zonder de verwijzing onduidelijk te maken.

2.Zaken en personen uit elkaar houden

Voornaamwoordelijke bijwoorden verwijzen normaal naar zaken, situaties en proposities. Naar personen verwijs je doorgaans met een voorzetsel plus een persoonlijk voornaamwoord. Bij betrekkelijke verbindingen komt daarnaast waar + voorzetsel voor personen voor, vooral in spreektaal; zie de sectie over waar.

• Ik werk met deze methode. → Ik werk hiermee.
• Ik werk met Noor. → Ik werk met haar, niet hiermee.
• We praten over het conflict. → We praten erover.
• We praten over de bemiddelaar. → We praten over hem of haar.

3.Er is onbeklemtoond, daar kan contrast dragen

Er verwijst meestal terug naar bekende informatie zonder nadruk. Daar kan een zaak selecteren of met een andere zaak contrasteren.

• Heb je het voorstel gelezen? — Ja, ik heb erover nagedacht.
• Over voorstel A heb ik nagedacht; daarover wil ik verder praten.
• Met deze methode lukt het niet, maar daarmee misschien wel.

Onbeklemtoond er staat niet zelfstandig met sterke contrastklemtoon. Wil je aanwijzen of contrasteren, kies dan daar of een volledige naamwoordgroep.

4.Hier wijst naar nabijheid of tekst

Hier kan ruimtelijk nabij zijn, maar ook verwijzen naar het huidige onderdeel van een tekst, gesprek of redenering.

• Hierin staan de definitieve voorwaarden. — in dit document of onderdeel
• Hiermee sluiten we de vergadering. — met deze handeling of woorden
• Hierop volgt een overzicht van de resultaten. — na dit punt

In academische en zakelijke tekst kan hier vooruit- of terugwijzen. Zorg dat de richting duidelijk is; hierboven, hieronder of een sectietitel kan preciezer zijn.

5.Waar in vragen en betrekkelijke verbindingen

Met waar + voorzetsel vraag je naar een zaak of verbind je een betrekkelijke bijzin.

• Waarover gaat het rapport?
• Waarmee is deze waarde gemeten?
• Het rapport waarover we spreken, ligt op tafel.
• De methode waarmee de waarde is gemeten, is gevalideerd.

De combinatie kan ook splitsen: Waar gaat het rapport over? en de methode waar de onderzoekers de waarde mee hebben gemeten. De gesplitste vorm is zeer gewoon in gesprekken. De aaneengeschreven vorm kan compacter zijn in formele tekst.

6.Splitsing in het middenveld

In een Nederlandse hoofdzin kunnen R-woord en voorzetsel verschillende posities innemen.

Aaneen	Gesplitst
We hebben daarover gesproken.	We hebben daar gisteren lang over gesproken.
Zij kan erop vertrouwen.	Zij kan er voorlopig niet op vertrouwen.
Ik heb hiermee rekening gehouden.	Ik heb hier vanaf het begin rekening mee gehouden.

De gesplitste vorm laat ruimte voor tijd, houding en andere informatie. Een zeer grote afstand tussen de delen kan de lezer belasten, vooral als er meerdere voorzetsels in de zin staan.

Bij onbeklemtoond er is splitsing verplicht als een ander zinsdeel tussen de vroege positie van er en het voorzetsel moet staan. Je kunt erover dan niet zomaar als geheel naar rechts verplaatsen. In de neutrale woordvolgorde zeg je We hebben er gisteren over gesproken, niet We hebben gisteren erover gesproken. Met daarover en hierover kan die plaatsing als geheel wel: We hebben gisteren daarover gesproken en We hebben gisteren hierover gesproken.

7.Positie in hoofdzin en bijzin

In een hoofdzin staat het onbeklemtoonde er meestal in het middenveld.

• We hebben er gisteren over gesproken.
• Morgen zal er opnieuw naar worden gekeken.

In een bijzin staat de werkwoordelijke eindgroep achter het middenveld. Bij splitsing staat het onbeklemtoonde er meestal vroeg in dat middenveld en het voorzetsel verderop, vóór de eindgroep:

• Ik weet dat we erover hebben gesproken.
• Ik weet dat we er gisteren over hebben gesproken.

Het voorzetsel staat vaak direct vóór de eindgroep, maar dat is geen absolute eis: Ik weet dat we er met plezier aan zullen deelnemen. Hier staat aan direct vóór zullen deelnemen. In Ik weet dat we er inmiddels aan gewend zijn staat gewend, een bijvoeglijk naamwoord, tussen aan en het werkwoord zijn.

Een nadrukkelijk daarover kan op de eerste zinsplaats staan: Daarover spreken we morgen. Onbeklemtoond erover staat daar in deze terugverwijzende functie normaal niet: Erover spreken we morgen klinkt alleen in een bijzondere contrastieve of stilistische lezing aanvaardbaar.

8.Ergens, nergens en overal

Ook ergens, nergens en overal kunnen met een voorzetsel combineren.

• Ik moet ergens over nadenken.
• Zij kan nergens op vertrouwen.
• Ze zijn overal op voorbereid.
• Voor geen enkel doel → nergens voor.

Ergens, nergens en overal schrijf je met een volgend voorzetsel altijd los: ergens over, nergens op, overal voor. Dat is anders dan er, daar, hier en waar, die bij directe aansluiting één woord vormen: erover, daarop, hiermee, waartegen.

9.Spreektaal natuurlijk redigeren

Gesproken taal bevat vaak herneming, ruime splitsing en een losse aanloop.

De spreektaalzin is niet ongrammaticaal; hij organiseert eerst het gespreksonderwerp en hervat het met daar ... over. De redactie kiest een vorm die bij medium en informatiedichtheid past.

10.Vaste voorzetsels bewaken

Het voorzetsel komt uit de combinatie met het werkwoord, naamwoord of bijvoeglijk naamwoord.

• rekenen op → erop rekenen;
• twijfelen aan → eraan twijfelen;
• behoefte hebben aan → er behoefte aan hebben;
• trots zijn op → er trots op zijn;
• bezwaar maken tegen → er bezwaar tegen maken.

Vervang niet op grond van een vertaling het vaste voorzetsel. Het R-woord verandert de combinatie niet.

11.Een redactionele controle

1. Zoek het woord dat het voorzetsel vereist.
2. Bepaal of de referent een persoon of een zaak is.
3. Kies er voor onbeklemtoonde verwijzing en daar/hier voor aanwijzing of contrast.
4. Controleer of R-woord en voorzetsel naast elkaar of gesplitst staan en pas de spelling aan.
5. Beperk de afstand als een andere voorzetselgroep voor verwarring zorgt.
6. Maak tekstuele verwijzingen als hierin of hierop zo nodig explicieter.
7. Behoud een spreektaalpatroon alleen als toon en medium dat ondersteunen.

Voornaamwoordelijke bijwoorden geven het Nederlands veel flexibiliteit. Een heldere tekst gebruikt die ruimte om informatie te ordenen, niet om de referent of het vaste voorzetsel uit het zicht te laten verdwijnen.