Voorzetsel plus wie en waar plus voorzetsel.

1.Een relatie met een voorzetsel

Sommige werkwoorden en uitdrukkingen horen bij een vast voorzetsel: praten met, wachten op en trots zijn op. Als zo'n combinatie in een betrekkelijke bijzin staat, gebruik je bij een persoon meestal voorzetsel + wie en bij een zaak waar + voorzetsel.

De woordgroep na het zelfstandig naamwoord vertelt in beide gevallen over dat zelfstandig naamwoord.

2.Personen: voorzetsel plus wie

Verwijst het antecedent naar een persoon en vraagt de bijzin om een voorzetsel? Zet het voorzetsel vóór wie.

Combinatie	Betrekkelijke bijzin	Volledige zin
samenwerken met	met wie ik samenwerk	De collega met wie ik samenwerk, woont in Utrecht.
rekenen op	op wie je kunt rekenen	Zij is een vriendin op wie je kunt rekenen.
praten over	over wie we praten	De kandidaat over wie we praten, heeft veel ervaring.
een vraag stellen aan	aan wie ik een vraag stelde	De arts aan wie ik een vraag stelde, gaf helder antwoord.
een huis kopen van	van wie zij het huis kochten	De mensen van wie zij het huis kochten, zijn verhuisd.

Zonder voorzetsel gebruik je na een genoemd persoon meestal die, niet wie: de buurman die mij hielp. Vergelijk dat met de buurman aan wie ik hulp vroeg.

3.Zaken: waar plus voorzetsel

Bij een zaak, onderwerp of begrip vervang je de combinatie van voorzetsel en zelfstandig naamwoord meestal door waar + voorzetsel. Als beide delen naast elkaar staan, schrijf je ze als één woord.

Combinatie	Vorm	Voorbeeld
werken aan	waaraan	het voorstel waaraan we werken
wachten op	waarop	de uitslag waarop iedereen wacht
praten over	waarover	het probleem waarover ze praten
schrijven met	waarmee	de pen waarmee ik schrijf
kiezen voor	waarvoor	de oplossing waarvoor we kiezen
dromen van	waarvan	de reis waarvan hij droomt

Bij met verandert de vorm in mee: waarmee, niet waarmet. Een vergelijkbare vaste vorm is waartoe bij tot.

4.Aaneen of gescheiden

Een combinatie als waarover of waarop kan bij elkaar vooraan in de bijzin staan. In gewone spreektaal worden waar en het voorzetsel ook vaak gescheiden.

Staan waar en het voorzetsel direct naast elkaar, dan schrijf je één woord: waarover. Staan er andere woorden tussen, dan blijven ze vanzelf gescheiden: waar we morgen over praten.

5.Het verschil tussen personen en zaken

Voor neutraal, verzorgd Nederlands kun je deze beslisroute gebruiken:

1. bepaal naar welk woord de bijzin verwijst;
2. zoek het voorzetsel dat bij het werkwoord of de uitdrukking hoort;
3. kies bij een persoon voorzetsel + wie;
4. kies bij een zaak waar + voorzetsel;
5. zet het werkwoordcluster aan het einde van de bijzin.

Antecedent	Neutrale keuze	Voorbeeld
persoon	voorzetsel + wie	de buurvrouw op wie ik pas
zaak of begrip	waar + voorzetsel	de hond waarop ik pas

In informele taal verwijzen mensen soms ook met waar + voorzetsel naar een persoon: een collega waar ik mee werk. Dat is algemeen te begrijpen en komt veel voor. In zakelijke of verzorgde schrijftaal heeft een collega met wie ik werk vaak de voorkeur.

6.Vragen en betrekkelijke bijzinnen

Dezelfde vormen kunnen ook een directe vraag beginnen. Het verschil zie je aan de plaats in de zin.

• Met wie werk je? — een directe vraag
• de collega met wie je werkt — informatie na een antecedent
• Waarop wacht je? — een directe vraag over een zaak
• het bericht waarop je wacht — informatie na een antecedent

In de directe vraag staat de persoonsvorm vroeg: Waarop wacht je? In de betrekkelijke bijzin staat die later: het bericht waarop je wacht.

7.Kort samengevat

• Gebruik bij een persoon meestal voorzetsel + wie: de klant met wie ik spreek.
• Gebruik bij een zaak waar + voorzetsel: het contract waarover ik spreek.
• Schrijf de delen aaneen als ze naast elkaar staan: waarop, waarvan, waarmee.
• Je kunt de delen scheiden: het contract waar we over spreken.
• Waar + voorzetsel voor een persoon is informeel mogelijk; voorzetsel + wie is de neutrale keuze in verzorgde tekst.
• Zet het werkwoord of werkwoordcluster aan het einde van de betrekkelijke bijzin.