Zelfstandig gebruik van deze, die, dit en dat.

Met zelfstandig gebruik bedoelen we dat deze, die, dit of dat zonder zelfstandig naamwoord staat. Zo kun je iets aanwijzen of kiezen zonder het woord te herhalen.

Na deze les kun je:

• de juiste vorm kiezen bij een de-woord, een het-woord of een meervoud;
• iets aanwijzen zonder het zelfstandig naamwoord te herhalen;
• kiezen wanneer een persoonlijk voornaamwoord natuurlijker klinkt.

1.Aanwijzen zonder het zelfstandig naamwoord te herhalen

Deze, die, dit en dat kunnen zelfstandig staan. Ze vervangen dan het lidwoord én het zelfstandig naamwoord samen, als dat al duidelijk is door de situatie of door een eerdere zin.

In de antwoorden hoef je de fiets, het boek en de schoenen niet te herhalen. Het aanwijzende voornaamwoord neemt hun plaats in.

2.De vorm blijft bij het woord passen

Kies de vorm alsof het zelfstandig naamwoord nog in de zin staat. Voor een enkelvoudig de-woord gebruik je deze of die. Voor een enkelvoudig het-woord gebruik je dit of dat. Bij een meervoud gebruik je altijd deze of die.

Woordsoort	Dichtbij	Verder weg	Voorbeeld zonder herhaling
de-woord, enkelvoud	deze	die	De rode jas? Deze is goedkoper.
het-woord, enkelvoud	dit	dat	Het blauwe shirt? Dat is groter.
meervoud	deze	die	De zwarte sokken? Die zijn schoon.

Let ook op het werkwoord. Een vervangen enkelvoud krijgt is; een vervangen meervoud krijgt zijn: Deze is nieuw tegenover Deze zijn nieuw.

Niet goed	Goed
Welk shirt? — Die.	Welk shirt? — Dat.
De sokken? — Deze is schoon.	De sokken? — Deze zijn schoon.
De jas? — Dit is duur.	De jas? — Die is duur.

3.Dichtbij, verder weg en contrast

In een duidelijke situatie wijzen deze en dit vaak naar iets dichtbij. Die en dat wijzen vaak naar iets dat verder weg is.

• Ik neem deze hier; jij mag die daar nemen.
• Welke tas is van jou? — Deze hier is van mij, die daar is van jou.
• Welke kop wil je? — Die naast de waterkan.

De afstand is niet altijd letterlijk. Je kunt deze of dit ook gebruiken om iets extra onder de aandacht te brengen. Die en dat klinken bij een gewone verwijzing vaak neutraler.

Met die van of dat van kun je aangeven van wie iets is. Kies die bij een de-woord of meervoud en dat bij een enkelvoudig het-woord. Na van komt bijvoorbeeld een naam, mij of jou.

• Welke tas is van jou? — Die van mij is rood.
• Welk boek bedoel je? — Dat van Sara.
• Welke schoenen zijn dit? — Die van jou.

4.Geen extra lidwoord bij de zelfstandige vorm

Een zelfstandig gebruikt aanwijzend voornaamwoord vervangt het lidwoord én het zelfstandig naamwoord samen, dus zet er geen extra lidwoord bij.

Niet goed	Goed
Ik neem de deze.	Ik neem deze.

5.Met een voorzetsel

6.Dit en dat voor een situatie of idee

Dit en dat kunnen ook verwijzen naar een hele situatie, mededeling of idee. Er is dan geen specifiek de-woord of het-woord dat de vorm bepaalt.

• De trein heeft vertraging. Dat is vervelend.
• We gaan volgende week verhuizen. Dat wist ik nog niet.
• Luister goed: dit is belangrijk.
• Eerst maken we een planning. Dat helpt ons later.

Dit kan een nieuw onderwerp dichtbij halen; dat verwijst vaak terug naar wat net gezegd is. Je kunt ze ook gebruiken om twee ideeën te vergelijken: Dit vind ik goed, dat niet.

7.Wanneer een persoonlijk voornaamwoord natuurlijker is

Als je niet meer aanwijst of kiest, klinkt een persoonlijk voornaamwoord vaak natuurlijker dan deze. Ook die is heel gewoon als je terugverwijst naar een eerder genoemd de-woord.

De versie met deze is mogelijk als je de fiets met een andere fiets vergelijkt of er extra aandacht op wilt vestigen. Zonder die nadruk klinken hij en die natuurlijker. Die verwijst hier neutraal terug naar de fiets; de fiets hoeft dus niet verder weg te staan.

8.Kort samengevat

• Zelfstandige deze, die, dit en dat vervangen een zelfstandig naamwoord.
• Kies deze/die bij een de-woord en bij een meervoud, en dit/dat bij een enkelvoudig het-woord.
• Deze/dit wijzen vaak dichtbij; die/dat vaak verder weg of neutraler.
• Voeg geen lidwoord toe wanneer de aanwijzende vorm al zelfstandig staat.
• Dit en dat kunnen ook naar een hele situatie of een idee verwijzen.
• Bij een gewone terugverwijzing kun je een persoonlijk voornaamwoord gebruiken; ook die is natuurlijk bij een eerder genoemde persoon of zaak met een de-woord.