Liczba mnoga rzeczowników abstrakcyjnych i zmiana znaczenia.

Rzeczownik abstrakcyjny może nazywać cechę, stan, uczucie lub ideę bez wskazywania odrębnych, policzalnych elementów. Jego liczba mnoga często oznacza jednak konkretne przejawy, odmiany albo doświadczenia, a niekiedy uruchamia inne, utrwalone znaczenie. Wybór liczby zależy więc od sensu wypowiedzi i jej rejestru, nie tylko od możliwości utworzenia końcówki.

1.Od pojęcia do odrębnych przejawów

Porównaj dwa sposoby przedstawienia tego samego obszaru doświadczenia:

W drugim zdaniu następuje wyodrębnienie jednostek: coś, co można przedstawiać ogólnie, zostaje ujęte jako zbiór odrębnych zjawisk. Takie użycie nazywamy często konkretyzacją. Nie musi ona oznaczać przejścia do świata przedmiotów materialnych: radości nadal mogą być doświadczeniami, a nie rzeczami.

Najczęściej liczba mnoga wskazuje na:

• przejawy cechy: uprzejmość → drobne uprzejmości;
• odrębne doświadczenia: rozczarowanie → kolejne rozczarowania;
• rodzaje lub zakresy pojęcia: wolność → wolności obywatelskie;
• inne znaczenie słownikowe: dobro → dobra materialne.

Granice między tymi interpretacjami bywają płynne. Rozstrzyga je całe wyrażenie, a nie sama forma rzeczownika.

2.Jak zmienia się znaczenie

Poniższe zestawienia pokazują typowe odczytania w podanych kontekstach, a nie wszystkie znaczenia poszczególnych wyrazów.

Rzeczownik	Ujęcie ogólne w liczbie pojedynczej	Ujęcie w liczbie mnogiej	Co zostaje wyodrębnione?
uprzejmość	Cenię jej uprzejmość.	Wymienili kilka uprzejmości.	Grzeczne słowa lub gesty
trudność	Trudność zadania mnie zaskoczyła.	Napotkaliśmy liczne trudności.	Poszczególne przeszkody
wolność	Wolność jest podstawową wartością.	Konstytucja chroni wolności obywatelskie.	Odrębne sfery swobodnego działania
prawda	Zależy mi na prawdzie.	Powtarzał oczywiste prawdy.	Twierdzenia uznawane za prawdziwe
miłość	Miłość nadaje życiu sens.	Wspominał swoje młodzieńcze miłości.	Dawne uczucia, związki lub osoby kochane

Liczba mnoga może zatem zmieniać sposób przedstawienia pojęcia, ale nie zawsze daje jedno nowe, jednoznaczne znaczenie.

3.Liczba pojedyncza też może być policzalna

Nie należy utożsamiać liczby pojedynczej z abstrakcyjnością, a mnogiej — z konkretyzacją. Znaczenie jednostkowe może pojawić się już w liczbie pojedynczej.

Możliwość użycia liczebnika, na przykład jedna trudność — trzy trudności, pomaga rozpoznać znaczenie policzalne. Nie oznacza jednak, że w każdym znaczeniu dany rzeczownik łączy się z liczebnikiem równie naturalnie.

Porównaj:

• Dużo cierpliwości — określamy ilość lub nasilenie cechy.
• Wiele aktów cierpliwości — liczymy przejawy tej cechy, używając dodatkowego rzeczownika.

Nie każdy abstrakt pozwala bowiem równie swobodnie wyodrębnić jednostki za pomocą własnej liczby mnogiej.

4.Utrwalone przesunięcia znaczenia

Niektóre formy liczby mnogiej mają znaczenia na tyle utrwalone, że warto uczyć się ich razem z typowymi połączeniami.

Zestawienie	Znaczenie w podanym kontekście
działać dla wspólnego dobra → gromadzić dobra materialne	Korzyść lub wartość → majątek, zasoby, przedmioty posiadające wartość
sprawować władzę → rozmawiać z władzami miasta	Możliwość rządzenia → osoby lub organy sprawujące rządy
odczuwać wdzięczność → zasypywać kogoś grzecznościami	W drugim wyrażeniu chodzi o uprzejme słowa lub gesty, nie o samą cechę bycia grzecznym

W ostatnim wierszu zmienia się również rzeczownik: grzeczności nie są liczbą mnogą od wdzięczność. To przykład sytuacji, w której naturalny opis przejawów uczucia wymaga innego słowa.

Znaczenie utrwalone nie usuwa pozostałych znaczeń wyrazu. Na przykład dobro osobiste — dobra osobiste to połączenie prawnicze, odnoszące się między innymi do zdrowia, wolności czy czci, a nie do majątku.

5.Granice użycia i rola rejestru

Tworzenie liczby mnogiej rzeczowników abstrakcyjnych nie jest w pełni swobodne. O naturalności decydują zwyczaj językowy, znaczenie i kontekst.

Wiedza, cierpliwość czy uczciwość w swoich podstawowych znaczeniach zwykle występują w liczbie pojedynczej. W neutralnym tekście użyj raczej wyrażeń różne dziedziny wiedzy, przejawy cierpliwości, przykłady uczciwości niż mechanicznie tworzonych form mnogich.

W tekstach specjalistycznych i literackich możliwe są jednak użycia nietypowe:

Pierwsze użycie wymaga odpowiedniego kontekstu pojęciowego, drugie jest stylistycznie nacechowane. Nie należy przenosić ich automatycznie do codziennej, neutralnej wypowiedzi.

6.Jak wybrać liczbę w tekście

Przed użyciem liczby mnogiej sprawdź kolejno:

1. Co nazywam? Ogólną cechę lub stan czy odrębne zdarzenia, przejawy, rodzaje albo osoby?
2. Czy dane znaczenie jest utrwalone? Porównaj typowe połączenia: drobne radości, wolności obywatelskie, dobra materialne.
3. Czy kontekst usuwa niejednoznaczność? Same dawne miłości nie wskazują jednoznacznie osób ani uczuć.
4. Czy forma pasuje do rejestru? To, co uzasadnione w literaturze lub nauce, może brzmieć sztucznie w zwykłej wiadomości.
5. Czy lepszy będzie opis? W razie wątpliwości wybierz przejawy, rodzaje, okresy lub akty danego zjawiska.

Najważniejsze: liczba mnoga abstraktu nie musi oznaczać większego natężenia cechy. Często wyodrębnia jej przejawy, porządkuje rodzaje albo wskazuje inne znaczenie rzeczownika.