Nazwy obce: odmiana i nieodmienność.

Obce pochodzenie nazwy nie oznacza, że należy pozostawić ją bez odmiany. O wyborze formy decydują przede wszystkim wymowa, zakończenie, rodzaj nazwy i utrwalony zwyczaj językowy. Ważne jest też rozróżnienie dwóch pytań: czy nazwę odmieniamy oraz jak zapisujemy jej odmienioną formę.

1.Od wymowy do wzorca odmiany

Nazwę obcą zasadniczo odmieniamy, jeśli można przyporządkować ją do polskiego wzorca odmiany. Sam nietypowy zapis nie jest przeszkodą. Nie wystarczy jednak mechanicznie dodać końcówki do ostatniej litery: trzeba znać wymowę nazwy.

Przy analizie sprawdź:

• czy jest to nazwa osoby, miejscowości czy innego obiektu;
• w przypadku osoby — czy chodzi o mężczyznę, czy o kobietę;
• jak brzmi zakończenie nazwy, a nie tylko jak wygląda;
• czy dla danej nazwy istnieje utrwalona odmiana albo nieodmienność.

2.Imiona i nazwiska mężczyzn

Wiele męskich imion i nazwisk zakończonych w wymowie na spółgłoskę odmienia się podobnie jak polskie rzeczowniki męskie. Inne zakończenia wymagają odmiennych wzorców.

Zakończenie lub typ	Mianownik	Dopełniacz	Narzędnik
Spółgłoska	Smith	Smitha	Smithem
-o po spółgłosce	Picasso	Picassa	Picassem
-i	Verdi	Verdiego	Verdim
-y wymawiane jak i	Kennedy	Kennedy’ego	Kennedym
-ey wymawiane jak ej	Disney	Disneya	Disneyem
Wymawiane -e, utrwalony wzorzec	Goethe	Goethego	Goethem

Formy Verdiego i Kennedy’ego przypominają odmianę przymiotnikową. Nie należy jednak przenosić jej mechanicznie na wszystkie przypadki i zakończenia: poprawnie mówimy z Verdim, z Kennedym, z Goethem.

Nazwiska mężczyzn zakończone na -a również zwykle odmieniamy: Zola — Zoli — Zolą. Nie oznacza to zmiany rodzaju osoby: Émile Zola był francuskim pisarzem.

2.1Liczba mnoga i zwroty do rozmówcy

Gdy mówimy o rodzinie lub kilku osobach noszących to samo nazwisko, potrzebujemy liczby mnogiej: państwo Smithowie, wizyta u Smithów, rozmowa ze Smithami. Nazwiska takie jak Kennedy mają inny wzorzec: Kennedy — Kennedych — Kennedymi, na przykład dwóch Kennedych. Nie tworzymy więc wszystkich form liczby mnogiej przez dodanie końcówki -owie.

W bezpośrednim zwrocie grzecznościowym odmieniamy wyraz pan, a nazwisko zwykle pozostawiamy w formie mianownika: Panie Smith!, Panie Kennedy!. Taka postać nazwiska w zwrocie do rozmówcy nie oznacza, że jest ono nieodmienne w innych kontekstach.

3.Apostrof wynika z relacji pisowni i wymowy

Apostrof nie jest ogólnym znakiem „obcości”. Jego użycie zależy od tego, jak zapis zakończenia nazwy odpowiada wymowie i jak tworzy się konkretną formę.

Sytuacja	Poprawne formy	Objaśnienie
Końcowe nieme -e	Shakespeare’a, Shakespeare’em	Apostrof oddziela końcówkę od niewymawianego -e.
Miejscownik z wymianą spółgłoski przed niemym -e	o Shakespearze	Przy wymianie r na rz pomijamy nieme -e i apostrof.
Niewymawiana spółgłoska lub grupa liter na końcu	Rabelais’go, Dumas’a	W tych nazwiskach apostrof oddziela końcówkę od zachowanego w zapisie niemego zakończenia.
Francuskie nazwisko zakończone w wymowie na o, w pisowni na -ot	Diderota, Diderotem	Mimo niewymawianego t końcówkę dołączamy bez apostrofu; sama obecność niemej litery nie wystarcza do jego użycia.
Końcowe -y wymawiane jak i	Harry’ego, Harry’emu	Zachowujemy -y i oddzielamy końcówkę apostrofem.
Narzędnik i miejscownik tego samego imienia	Harrym	Nie zachowujemy zapisu -y przed dodaną końcówką; apostrofu nie ma.
Końcowe -ey wymawiane jak ej	Disneya, Disneyowi	Końcówkę dołączamy bez apostrofu.
Wymawiana spółgłoska na końcu	Smitha, Smithowi	Obce pochodzenie nazwiska nie uzasadnia apostrofu.

4.Nazwy osobowe kobiet i połączenia wieloczłonowe

Obce imiona i nazwiska kobiet zakończone na -a, jeśli pasują do polskiego wzorca, zwykle odmieniamy. Nazwy o innych zakończeniach zazwyczaj pozostają nieodmienne.

W pierwszych dwóch przykładach odmienia się imię, ale nie nazwisko. W trzecim oba człony są nieodmienne. Każdy człon oceniamy osobno: nieodmienność nazwiska nie blokuje odmiany imienia.

Tak samo postępujemy z nazwami mężczyzn: film Walta Disneya, muzyka Giuseppe Verdiego. W drugim połączeniu imię Giuseppe pozostaje nieodmienne, a nazwisko się odmienia.

Nieodmienność nie usuwa rodzaju ani przypadku. W zdaniu Przyglądam się znanej Jane Austen nazwa odnosi się do kobiety i pełni funkcję celownika; przypadek i rodzaj widać w formie znanej.

5.Obce nazwy geograficzne

Nazwy geograficzne także mogą mieć regularne polskie formy przypadkowe. Jeśli używamy utrwalonej polskiej nazwy, odmieniamy właśnie tę postać: Paryż — Paryża — w Paryżu.

Nazwa	Skąd?	Gdzie?
Berlin	z Berlina	w Berlinie
Chicago	z Chicaga (także: z Chicago)	w Chicagu (także: w Chicago)
Bordeaux	z Bordeaux	w Bordeaux
Tbilisi	z Tbilisi	w Tbilisi

W odmiennym wariancie nazwy Chicago miejscownik ma formę w Chicagu, a pozostałe formy obejmują Chicaga, Chicagu, Chicagiem. Nazwa odmienia się jak rzeczowniki nijakie na -go/-ko, por. Kłodzko — w Kłodzku. Dopuszczalne w Chicago należy do wariantu nieodmiennego, podobnie jak z Chicago; w starannym tekście zalecamy formy odmienione.

6.Kontrola formy w starannym tekście

Nieodmienność nie jest oznaką większej oficjalności ani szacunku. W starannym tekście piszemy rozmowa z Johnem Smithem, nie: rozmowa z John Smith. Pozostawienie nazwy w mianowniku jest natomiast naturalne, gdy podajemy ją jako etykietę, na przykład: W polu „autor” wpisano „John Smith”.

Przed użyciem trudniejszej nazwy:

1. Ustal wymowę i rodzaj nazwy.
2. Sprawdź wzorzec odmiany, osobno dla każdego członu.
3. Dobierz przypadek wymagany przez zdanie.
4. Sprawdź zapis: apostrof nie występuje przy każdej obcej nazwie ani w każdym przypadku.
5. Przy nietypowym zakończeniu sprawdź konkretną nazwę w słowniku poprawnościowym lub wiarygodnej poradni językowej.

Najważniejsze rozróżnienie: brak widocznej końcówki nie zawsze oznacza nieodmienność, a obca pisownia nie zwalnia z odmiany.