Urejeshi ndani ya kitenzi katika wakati uliopita
Jifunze kutumia -li- na viambishi rejeshi kueleza watu na vitu vya wakati uliopita, kutofautisha mtendaji na yambwa, na kupanga viambishi vya kitenzi.
Ukitaka kueleza ni mtu gani au kitu gani unachozungumzia, unaweza kutumia kitenzi chenye urejeshi: mtoto aliyefika, kitabu nilichosoma. Hapa utatumia -li- pamoja na kiambishi rejeshi kueleza tendo la wakati uliopita, na kutofautisha anayefanya tendo na anayelengwa na tendo.
Kuunganisha taarifa mbili
Kishazi rejeshi ni sehemu ya sentensi inayotoa maelezo kuhusu nomino. Kwa mfano, kinaweza kukusaidia kutaja mtoto mmoja kati ya watoto kadhaa.
Mtoto alifika jana. Mtoto huyo ni jirani yangu.
→ Mtoto aliyefika jana ni jirani yangu.
Nilisoma kitabu. Kitabu hicho ni kizuri.
→ Kitabu nilichosoma ni kizuri.
Katika aliyefika, mtoto ndiye aliyefanya tendo. Katika nilichosoma, mimi ndiye niliyesoma; kitabu ndicho kilichosomwa. Tofauti hii inaathiri uchaguzi wa viambishi.
Mpangilio wa viambishi
Kwa vitenzi kama kusoma na kuandika, mpangilio ni huu:
kiambishi cha kiima + -li- + kiambishi rejeshi + sehemu iliyobaki ya kitenzi
Kiima ni mtu au kitu kinachofanya tendo katika mifano hii. Kiambishi rejeshi hulingana na nomino inayoelezwa.
| Umbo | Uchanganuzi | Maelezo |
|---|---|---|
| aliyesoma | a-li-ye-soma | Mtu mmoja alisoma. |
| waliosoma | wa-li-o-soma | Watu wengi walisoma. |
| nilichosoma | ni-li-cho-soma | Mimi nilisoma kitu cha ngeli ya KI–VI, kama kitabu. |
| ulivyoandika | u-li-vyo-andika | Wewe uliandika vitu vya ngeli ya KI–VI, kama vitabu. |
Vistari katika jedwali vinaonyesha sehemu za kitenzi tu. Katika sentensi, unaandika kitenzi kama neno moja: nilichosoma.
Chagua kiambishi kulingana na nomino
Usichague kiambishi rejeshi kwa kuangalia mtendaji pekee. Angalia nomino unayoieleza. Jedwali hili linaonyesha baadhi ya ngeli za kawaida.
| Ngeli | Umoja | Wingi |
|---|---|---|
| A–WA | mtoto aliyefika | watoto waliofika |
| KI–VI | kitabu nilichosoma | vitabu nilivyosoma |
| U–I | mti ulioanguka | miti iliyoanguka |
| LI–YA | tunda lililoanguka | matunda yaliyoanguka |
| I–ZI | barua iliyofika | barua zilizofika |
Viambishi rejeshi vinavyotumika hapa ni -ye-, -o-, -cho-, -vyo-, -o-, -yo-, -lo-, -yo-, -yo- na -zo-, kulingana na ngeli na idadi. Usiviunganishe na umbo la nomino pekee: kwa mfano, paka aliyepotea na paka waliopotea hutumia upatanisho wa viumbe hai.
Quick check
Try one question now.
Check your answer when you are ready. No sign-in needed.
Tofautisha mtendaji na yambwa
Yambwa ni mtu au kitu kinacholengwa na tendo. Linganisha sentensi hizi:
Mwanafunzi aliyesoma kitabu amefika.
→ Mwanafunzi ndiye aliyesoma. a- na -ye- vinamhusu mwanafunzi.
Kitabu alichosoma mwanafunzi kiko mezani.
→ Mwanafunzi ndiye aliyesoma, lakini nomino inayoelezwa ni kitabu. a- inamhusu mwanafunzi; -cho- inahusu kitabu.
Kitabu nilichosoma kiko mezani.
→ ni- inanihusu mimi; -cho- inahusu kitabu.
Yambwa inapokuwa mtu, tumia pia kiambishi cha yambwa katika mifano kama hii:
- Mwalimu niliyemwona jana amefika: ni-li-ye-mw-ona.
- Walimu niliowaona jana wamefika: ni-li-o-wa-ona.
Kiambishi cha yambwa huja baada ya kiambishi rejeshi. Katika niliyemwona, -ye- ni kiambishi rejeshi na -mw- ni kiambishi cha yambwa; vyote vinamhusu mwalimu.
Maumbo ya kuzingatia
Vitenzi vya silabi moja kama kula, kunywa na kuja huhifadhi -ku- katika miundo hii.
| Kitenzi | Mfano wenye urejeshi |
|---|---|
| kula | chakula alichokula |
| kunywa | maji aliyokunywa |
| kuja | mgeni aliyekuja |
Usiondoe kiambishi rejeshi unapohitaji kishazi kinachoeleza nomino.
Mtoto alifika jana. ni sentensi kamili inayotoa taarifa.
Mtoto aliyefika jana ni jirani yangu. ina kishazi kinachomweleza mtoto.
Pia, katika muundo huu kiambishi rejeshi huja baada ya -li-: a-li-ye-fika, si a-ye-li-fika.
Hatua za kukumbuka
Unapounda kishazi rejeshi cha wakati uliopita:
- Tambua nomino unayoieleza na ngeli yake.
- Tambua mtendaji ili uchague kiambishi cha kiima.
- Weka -li-, kisha kiambishi rejeshi kinacholingana na nomino.
- Weka kiambishi cha yambwa kinapohitajika, kisha sehemu iliyobaki ya kitenzi.
Kumbuka tofauti kuu: mtoto aliyesoma humweleza msomaji; kitabu alichosoma mtoto hukieleza kitabu.
You reached the end
You reached the endNow make it stick.
Save your progress, or start the exercises. Practice with detailed feedback after you submit, or save your progress and come back.
Was this lesson helpful?
Last updated November 10, 2026