Urejeshi ndani ya kitenzi katika wakati uliopo
Jifunze kuweka kiambishi rejeshi baada ya -na- katika wakati uliopo, kupatanisha na nomino, na kutofautisha mtendaji na mtendwa katika sentensi za kawaida.
Kutaja mtu au kitu kwa tendo
Urejeshi ndani ya kitenzi hukusaidia kueleza mtu au kitu unachozungumzia: mtoto anayesoma, vitabu vinavyopendwa. Katika wakati uliopo, unatumia -na- pamoja na kiambishi rejeshi. Utajifunza kuchagua kiambishi hicho na kutofautisha mtendaji na mtendwa.
Kishazi rejeshi ni sehemu ya sentensi inayotoa maelezo kuhusu nomino.
Watoto wawili wako sebuleni. Mmoja anasoma, mwingine anacheza.
Mtoto anayesoma ni dada yangu.
Neno anayesoma linaonyesha mtoto unayemzungumzia.
Mpangilio wa viambishi
Katika muundo huu, kiambishi rejeshi huja baada ya -na-, kabla ya mzizi wa kitenzi.
Kiambishi cha kiima + -na- + kiambishi rejeshi + sehemu iliyobaki ya kitenzi
Kiima ni mtu au kitu kinachofanya tendo katika mifano hii.
| Kitenzi cha kawaida | Kitenzi chenye urejeshi | Uchanganuzi |
|---|---|---|
| Mtoto anasoma. | mtoto anayesoma | a-na-ye-som-a |
| Watoto wanasoma. | watoto wanaosoma | wa-na-o-som-a |
| Mti unaanguka. | mti unaoanguka | u-na-o-anguk-a |
| Kitabu kinapotea. | kitabu kinachopotea | ki-na-cho-pote-a |
Vistari katika jedwali vinaonyesha sehemu za kitenzi tu. Katika maandishi ya kawaida, unaandika anayesoma, si a na ye soma.
Anza na sentensi rahisi: Mtoto anasoma. Kisha ongeza kiambishi rejeshi baada ya -na-: mtoto anayesoma.
Kuchagua kiambishi rejeshi
Kiambishi rejeshi hupatana na nomino inayofafanuliwa. Hapa kuna mifano ya ngeli zinazotumika mara nyingi.
| Nomino ya umoja | Kiambishi na mfano | Nomino ya wingi | Kiambishi na mfano |
|---|---|---|---|
| mtoto | -ye-: mtoto anayesoma | watoto | -o-: watoto wanaosoma |
| mti | -o-: mti unaoanguka | miti | -yo-: miti inayoanguka |
| tunda | -lo-: tunda linaloiva | matunda | -yo-: matunda yanayoiva |
| kitabu | -cho-: kitabu kinachopotea | vitabu | -vyo-: vitabu vinavyopotea |
| barua | -yo-: barua inayofika | barua | -zo-: barua zinazofika |
Usichague kiambishi kwa kuangalia mwanzo wa nomino pekee. Kwa mfano, mti si mtu: unasema mti unaoanguka, si mti anayeanguka.
Majina ya watu kama mwalimu na mwanafunzi hutumia -ye- katika umoja na -o- katika wingi: mwalimu anayefundisha, wanafunzi wanaosikiliza.
Quick check
Try one question now.
Check your answer when you are ready. No sign-in needed.
Mtendaji na mtendwa
Nomino inayofafanuliwa inaweza kuwa mtendaji au mtendwa, yaani anayefanya tendo au anayepokea tendo.
Nomino ni mtendaji
Katika mwalimu anayefundisha, mwalimu ndiye anayefundisha. Kiambishi cha kiima a- na kiambishi rejeshi -ye- vyote vinamhusu mwalimu.
Nomino ni mtendwa
Katika kitabu ninachosoma, mimi ndiye ninayesoma, lakini kitabu ndicho kinachofafanuliwa:
- ni- huonyesha mimi, mtendaji;
- -na- huonyesha wakati uliopo;
- -cho- hurejelea kitabu.
Kitabu ninachosoma kina picha nyingi.
Vitabu tunavyosoma vina picha nyingi.
Mwalimu ninayemwona anafundisha Kiswahili.
Katika ninayemwona, mpangilio ni ni-na-ye-mw-on-a. Kiambishi rejeshi -ye- kinamhusu mwalimu; -mw- ni kiambishi cha yambwa, yaani anayepokea tendo la kuona. Kiambishi cha yambwa huja baada ya kiambishi rejeshi.
Kwa yambwa la mtu, tumia kiambishi cha yambwa katika muundo kama mwalimu ninayemwona. Kwa kitu kama kitabu, unaweza kusema kitabu ninachosoma au kitabu ninachokisoma. Umbo la pili lina kiambishi cha yambwa -ki- pia; yote mawili ni sahihi.
Maumbo ya kuzingatia
Baadhi ya vitenzi vifupi, kama kula na kunywa, huhifadhi -ku- katika muundo huu.
| Kitenzi | Mfano wenye urejeshi |
|---|---|
| kula | mtoto anayekula |
| kunywa | watoto wanaokunywa maji |
| kuja | wageni wanaokuja |
✓ Mtoto anayekula ameketi hapa.
✗ Mtoto anayela ameketi hapa.
Hifadhi -ku- katika anayekula.
Pia, usichanganye upatanisho wa nomino inayofafanuliwa na kiima cha kishazi rejeshi:
- Kitabu ninachosoma: ni- ni mimi; -cho- ni kitabu.
- Vitabu ninavyosoma: ni- bado ni mimi; -vyo- sasa ni vitabu.
Hatua za kukumbuka
- Tambua nomino unayotaka kufafanua.
- Chagua kiambishi rejeshi kinachopatana nayo: kwa mfano, -ye-, -cho- au -vyo-.
- Tambua kiima cha kishazi rejeshi na uchague kiambishi chake.
- Weka -na-, kisha kiambishi rejeshi, kisha sehemu iliyobaki ya kitenzi.
- Ikiwa kuna kiambishi cha yambwa, kiweke baada ya kiambishi rejeshi.
Kumbuka tofauti kuu: mtoto anayesoma humfafanua anayefanya tendo; kitabu ninachosoma hukifafanua kitu kinachopokea tendo.
You reached the end
You reached the endNow make it stick.
Save your progress, or start the exercises. Practice with detailed feedback after you submit, or save your progress and come back.
Was this lesson helpful?
Last updated November 10, 2026