Mag- at -um-: pagpili ayon sa pandiwa atΒ kahulugan
Pagpili ng mag- at -um- ayon sa nakaugaliang pandiwa at kahulugan, gamit ang tumayo/magtayo at pumasok/magpasok, at pagkilala sa mga anyong pang-aspekto.
Piliin ang buong pandiwa, hindi lamang ang panlapi
Parehong ginagamit ang mag- at -um- sa maraming pandiwang nakapokus sa tagaganap. Gayunman, hindi sila malayang mapagpapalit. Nakabatay ang pagpili sa nakaugaliang anyo ng pandiwa at sa kahulugang nais mong ipahayag. Makikita ito sa tumayo/magtayo at pumasok/magpasok.
Sa pahinang ito, matututuhan mong:
- piliin ang karaniwang pandiwa para sa isang kahulugan;
- ihambing ang dalawang pandiwang may parehong ugat ngunit magkaibang kahulugan;
- panatilihin ang napiling pandiwa kapag binabago ang aspekto.
May nakaugaliang panlapi ang bawat pandiwa
Hindi sapat na malaman ang ugat upang mahulaan ang panlapi. Matutuhan ang buong pandiwa kasama ang kahulugan at karaniwang gamit nito.
| Nais ipahayag | Karaniwang pandiwa | Halimbawa |
|---|---|---|
| Pagkain | kumain | Gustong kumain ni Leo ng saging. |
| Pagluluto | magluto | Gustong magluto ni Mila ng hapunan. |
| Pagbili | bumili | Kailangang bumili ni Ana ng bigas. |
| Paglalaba | maglaba | Kailangang maglaba ni Ben ng damit. |
Walang simpleng tuntuning nagsasabing mag- ang gamit kapag may layon at -um- kapag wala. Sa talahanayan, kapuwa may kasamang ng-pariralang tumutukoy sa kinakain, niluluto, binibili o nilalabhan ang dalawang uri ng pandiwa.
Huwag ding itumbas ang mag- sa sinasadyang kilos at ang -um- sa di-sinasadyang kilos. Maaaring sinasadya ang kapuwa bumili at maglaba. Hindi sapat ang intensiyon upang piliin ang panlapi.
Parehong ugat, magkaibang kilos
May mga ugat na ginagamit sa kapuwa mag- at -um-, ngunit nagbabago ang kahulugan at ang mga kalahok sa kilos.
| Ugat | Pandiwang may -um- | Pandiwang may mag- |
|---|---|---|
| tayo | tumayo: lumipat sa posisyong nakatayo | magtayo: gumawa o magtatag ng isang bagay, gaya ng bahay o samahan |
| pasok | pumasok: pumunta sa loob | magpasok: magdala o maglagay ng isang bagay sa loob |
| akyat | umakyat: pumunta sa mas mataas na lugar | mag-akyat: magdala ng isang bagay sa mas mataas na lugar |
| baba | bumaba: pumunta sa mas mababang lugar | magbaba: magdala o maglipat ng isang bagay sa mas mababang lugar |
| uwi | umuwi: bumalik sa tahanan | mag-uwi: magdala ng isang bagay pauwi |
Nasa pulong si Liza.
Tumayo si Liza upang magsalita. Siya mismo ang lumipat sa posisyong nakatayo.
Nagtayo si Liza ng samahan para sa mga magsasaka. Bumuo siya ng isang samahan; hindi inilalarawan ng pangungusap ang posisyon ng kaniyang katawan.
Nasa labas ng silid si Marco.
Pumasok si Marco sa silid. Si Marco ang pumunta sa loob.
Nagpasok si Marco ng mga upuan sa silid. Ang mga upuan ang dinala niya sa loob.
Sa mga halimbawang ito, ang si Liza at si Marco ang mga pariralang nasa pangkat ng ang. Tagaganap ang kanilang papel sa parehong uri ng pandiwa. Hindi awtomatikong nagpapalit ng pokus ang pagpapalit ng -um- at mag-; dito, nagbabago ang mismong kilos na ipinahahayag.
Madalas sa ganitong mga pares ng pandiwa ng galaw, ang tagaganap mismo ang lumilipat ng lugar sa anyong may -um-, samantalang may bagay siyang inililipat sa anyong may mag-. Ihambing ang Umakyat si Marco sa ikalawang palapag at Nag-akyat si Marco ng maleta sa ikalawang palapag; Bumaba siya sa silong at Nagbaba siya ng kahon sa silong; Umuwi siya pagkatapos ng trabaho at Nag-uwi siya ng pagkain para sa pamilya. Hindi ito tuntunin para sa lahat ng pandiwa.
Sa pumasok/magpasok, malinaw ang kaibahan ng pagpunta sa loob at pagdadala ng bagay sa loob. Ngunit huwag gawing pangkalahatang tuntunin na ang mag- ay laging nangangahulugang pagpapagawa o pagpapakilos sa iba. Hindi iyon ang kahulugan ng magluto at maglaba.
Pagbabago ng kalagayan: -um- at magpa-
Sa ilang ugat na ginagamit sa mga pang-uri, ang -um- ay nagsasaad ng pagbabago ng kalagayan. Ang tinutukoy ng ang-parirala ang dumaranas ng pagbabago; hindi nito awtomatikong ipinahihiwatig na sinadya niya iyon. Sa mga ugat na ito, karaniwang magpa- ang ginagamit upang ipahayag ang pagkilos na naglalayong magkaroon ng gayong pagbabago sa sarili o sa iba, ayon sa mga kasamang parirala.
| Ugat | Pagbabago ng kalagayan | Pagkilos upang magkaroon ng pagbabago |
|---|---|---|
| ganda | gumanda: naging mas maganda | magpaganda: gumawa ng paraan upang maging mas maganda ang sarili o ang isang bagay |
| taba | tumaba: nadagdagan ang taba o timbang | magpataba: gumawa ng paraan upang tumaba ang sarili o ang inaalagaang tao o hayop |
| laki | lumaki: nadagdagan ang laki | magpalaki: gumawa ng paraan upang lumaki ang isang bagay, o mag-aruga ng bata hanggang sa paglaki nito |
Gumanda ang hardin matapos ang pag-aayos. Ang pagbabago sa hardin ang inilalarawan.
Nagpaganda si Liza ng hardin para sa pagtitipon. Ang ginawa ni Liza upang mapaganda ang hardin ang inilalarawan.
Tumaba ang alagang baboy. Nadagdagan ang timbang nito.
Nagpataba si Marco ng baboy. Inalagaan at pinakain niya ito upang tumaba.
Lumaki ang mga anak ni Liza. Ang paglaki ng mga anak ang inilalarawan.
Nagpalaki si Liza ng tatlong anak. Ang pag-aaruga ni Liza ang inilalarawan.
Hindi basta mag- ang ipinapalit sa -um- sa mga pares na ito: bahagi ng kahulugan ang pa- sa magpa-. Alamin pa rin ang buong pandiwa at ang karaniwang gamit nito.
Quick check
Try one question now.
Check your answer when you are ready. No sign-in needed.
Panatilihin ang pandiwa sa pagbabago ng aspekto
Kapag napili mo na ang kahulugan, gamitin ang mga anyo ng pandiwang iyon. Hindi magkaibang aspekto ng iisang pandiwa ang tumayo at magtayo.
| Pandiwa | Pawatas | Perpektibo | Imperpektibo | Kontemplatibo |
|---|---|---|---|---|
| Paglipat sa posisyong nakatayo | tumayo | tumayo | tumatayo | tatayo |
| Paggawa o pagtatatag | magtayo | nagtayo | nagtatayo | magtatayo |
Ang pawatas ang anyong ginagamit, halimbawa, pagkatapos ng gustong: Gustong tumayo ni Liza at Gustong magtayo ni Liza ng samahan.
Magkapareho ang anyong pawatas at perpektibo ng tumayo, kaya mahalaga ang konteksto at pagkakabuo ng pangungusap. Sa Gustong tumayo ni Liza, pawatas ang tumayo: ang pagtayo ang nais niyang gawin, at hindi sinasabing naganap na ito. Sa Tumayo si Liza, perpektibo ang tumayo: inilalahad ang naganap na pagtayo. Hindi sapat ang anyong tumayo lamang upang matukoy kung alin ang gamit nito.
Sa mga anyong may mag-, nagiging nag- ang panlapi sa perpektibo at imperpektibo. Sa imperpektibo at kontemplatibo ng dalawang pandiwang ito, inuulit ang unang pantig ng ugat: ta sa tayo. Walang -um- sa kontemplatibong tatayo. Bahagi ito ng karaniwang pagbuo ng kontemplatibo sa mga pandiwang may -um-: inuulit ang unang pantig ng ugat at hindi idinaragdag ang -um-. Kaya tayo β ta + tayo β tatayo, gaya rin ng kain β ka + kain β kakain at pasok β pa + pasok β papasok. Hindi eksepsiyon ang tatayo, at nananatili itong anyo ng pandiwang tumayo.
Tumayo si Liza nang tawagin ang pangalan niya. β Naganap ang pagtayo.
Nagtatayo sila ngayon ng bahay. β Nagpapatuloy pa ang paggawa.
Magtatayo sila ng bahay sa susunod na taon. β Hindi pa nasisimulan ang paggawa.
Ang aspekto ay tumutukoy sa pagkaganap ng kilos, hindi lamang sa panahon. Halimbawa, sa Nagtatayo sila noon ng bahay, imperpektibo pa rin ang nagtatayo kahit nakaraang panahon ang ipinahihiwatig ng noon.
Suriin ang kahulugan bago magwasto
Maaaring tama ang anyo ng isang pandiwa ngunit hindi iyon ang angkop sa nais mong sabihin.
Nais mong sabihing pumunta si Ana sa loob ng opisina.
β Pumasok si Ana sa opisina.
Nais mong sabihing dinala ni Ana ang mga kahon sa loob ng opisina.
β Nagpasok si Ana ng mga kahon sa opisina.
Hindi ipinahahayag ng Pumasok si Ana sa opisina na nagdala siya ng mga kahon. Hindi rin kailangang mali ang pangungusap na iyon: iba lamang ang impormasyong ibinibigay nito.
Kapag may nakita kang dalawang anyo mula sa parehong ugat, suriin ang buong pangungusap. May mga pandiwang nagkakalapit ang kahulugan sa ilang gamit. Halimbawa, maaaring mangahulugang pag-uwi o pagbabalik sa dating lugar ang kapuwa bumalik at magbalik: Nais niyang bumalik sa bayan at Nais niyang magbalik sa bayan. Maaari ring mangahulugan ng pagsasauli ang magbalik: Kailangan niyang magbalik ng hiniram na aklat.
Kaya hindi sapat ang panlapi lamang: mahalaga rin ang mga kasamang parirala at ang sitwasyon.
Gabay sa pagpili
- Linawin ang kilos. Sino ang kumikilos, at ano ang nangyayari?
- Piliin ang buong pandiwa. Alamin ang nakaugaliang anyo para sa kahulugang iyon.
- Tingnan ang mga kasamang parirala. Sa pumasok, sino ang pumasok? Sa magpasok, ano ang ipinasok?
- Saka piliin ang aspekto. Halimbawa: magtayo β nagtayo, nagtatayo, magtatayo.
Itala ang pandiwa kasama ang maikling parirala: pumasok sa silid, magpasok ng upuan, tumayo upang magsalita, magtayo ng bahay. Mas malinaw ang kahulugan kaysa kung ugat at panlapi lamang ang kabisado mo.
You reached the end
You reached the endNow make it stick.
Save your progress, or start the exercises. Practice with detailed feedback after you submit, or save your progress and come back.
Was this lesson helpful?
Vocabulary in this lesson
20 words, ready to study.
Play a word to hear it, then mark it as known β or save it to study later.
Save any of these 20 words and review them later.
Mga pandiwang magkaugnay ngunit magkaiba
20 wordsLast updated October 31, 2026