Başsız sıfat-fiil gruplarında belirsiz gönderim.

1.Biçimden gönderime

Geleni, aradığım veya söylenenler gibi başsız sıfat-fiil gruplarında nitelenen ad açıkça yer almaz. Ancak bu durum, gönderimin her zaman belirsiz olduğu anlamına gelmez. Kimin ya da neyin kastedildiğini belirlerken bağlamı, yüklemi ve konuşanın ilgili varlığı belirli bir kişi ya da nesne olarak düşünüp düşünmediğini birlikte değerlendirmen gerekir.

Bu sayfada başsız yapının biçiminden çok, yorumunu inceleyeceksin:

• Bağlamdan belirlenen gönderimle açık bırakılan gönderimi ayıracaksın.
• Özgül, özgül olmayan ve genelleyici okumaları karşılaştıracaksın.
• İstenmeyen belirsizliği, amaçlanan anlamı değiştirmeden gidereceksin.

2.Açık adın yokluğu neyi belirsiz bırakır?

Baş, sıfat-fiilin nitelediği addır: beklediğim kişi grubunda baş, kişi sözcüğüdür. Beklediğim henüz gelmedi cümlesinde ise açık bir baş yoktur. Bu kullanım, geleneksel dil bilgisinde adlaşmış sıfat-fiil başlığı altında ele alınır.

Açık adın bulunmaması, birbirinden ayrı üç soruyu gündeme getirebilir:

Yorum sorusu	Örnek	Bağlamın belirlemesi gereken bilgi
Hangi tür varlık?	Beklediğim henüz gelmedi.	Bir kişi mi, araç mı, gönderi mi?
Hangi kişi ya da nesne?	Gelen kapıda bekliyor.	Gelen kişinin kimliği
Belirli bir birey mi, koşulu sağlayan herhangi biri mi?	İstediğim henüz bulunamadı.	Önceden belirlenmiş bir nesne mi, aranan özelliklerde herhangi bir nesne mi?

İlk soru varlık türüyle, ikincisi kimlikle, üçüncüsü ise özgüllükle ilgilidir. Birindeki belirsizlik, diğerlerinde de belirsizlik bulunmasını gerektirmez.

3.Özgül ve özgül olmayan okumalar

Özgül okumada konuşan, belirli bir kişi ya da nesneyi kasteder. Dinleyicinin o kişinin kim olduğunu veya o nesnenin hangisi olduğunu bilmesi şart değildir. Özgül olmayan okumada ise belirleyici olan, önceden seçilmiş bir birey değil, aranan koşulun sağlanmasıdır.

İki bağlamda da aradığımı biçimi kullanılır. Dolayısıyla biçimi tek başına görüp özgül bir gönderim bulunduğu sonucuna varamazsın.

Benzer biçimde Aradığım biri var ama kim olduğunu sana söylemeyeceğim cümlesinde kimlik dinleyiciden saklanır; buna rağmen konuşan belirli birini kasteder. Kimliği açıklanmayan ile özgül olmayan aynı şey değildir.

4.Tek bir olaydan genel kurala

Başsız sıfat-fiil grupları bazen belirli bir olayın katılımcısını gösterir, bazen de koşulu sağlayan kişileri genel olarak kapsar. Bu ayrımı yalnızca sıfat-fiil eki değil, cümlenin bütünü ve kullanım ortamı kurar.

Genelleyici kullanımda dil bilgisel tekillik, bütün cümlenin yalnızca bir kişi hakkında olduğunu göstermez. Erken gelen yer bulur sözünde de belirli bir geliş olayı değil, erken gelenler için geçerli olduğu ileri sürülen bir ilişki anlatılır.

Buna karşılık gelenler biçimindeki çokluk eki, tek başına istisnasız herkes anlamı vermez. Gelenler salonda bekliyor cümlesindeki grubun sınırını bağlam belirler. Kapsamı açıkça vurgulamak gerektiğinde gelenlerin hepsi veya gelen herkes gibi ifadeler kullanılabilir.

5.Belirsizliği anlamı koruyarak giderme

Her belirsizlik aynı yöntemle çözülmez. Önce açıkta kalan bilginin türünü belirle; ardından yalnızca gereken bilgiyi ekle.

Amaç	Başlangıç ifadesi	Daha açık ifade
Varlık türünü belirtmek	Beklediğim henüz gelmedi.	Beklediğim kargo henüz gelmedi.
Kastedilen kişiyi belirlemek	Gelen seni sordu.	Az önce gelen kurye seni sordu.
Özgül olmayan okumayı belirginleştirmek	Aradığımı bulamadım.	Belirli bir modeli aramıyorum; ihtiyaçlarıma uygun bir bilgisayar bulamadım.
Genel kapsamı açıklaştırmak	Geleni kaydedin.	Gelen herkesi kaydedin.

Açık bir ad eklemek her sorunu çözmez. Aradığım kitap ifadesi varlık türünü belirtir; fakat belirli bir kitabın mı, belli özelliklerde herhangi bir kitabın mı arandığını her bağlamda açıklamaz.

Ayrıca geleni yerine gelen herkesi yazmak, yalnızca anlatımı uzatmak değildir: Genel kapsamı açıkça ifade eder. Özgün cümlede tek bir kişi kastediliyorsa bu değişiklik anlamı bozar.

5.1Belirsizlik ne zaman korunabilir?

Gündelik konuşmada ortak durum bilgisi çoğu kez yeterlidir. Kapı çaldıktan sonra söylenen Geleni içeri al cümlesinde kişinin adı gerekmeyebilir. Edebî anlatıda Beklediğim gelmedi gibi bir ifade, beklenenin kimliğini veya türünü bilinçli olarak açık bırakabilir.

Buna karşılık bir yönergede kimlerin kapsandığı uygulamayı etkiliyorsa bağlamın boşlukları doldurmasına güvenme. Örneğin Başvuru için gelen herkesin adını kaydet ifadesi, hem ilgili grubu hem de kapsamı açıklaştırır.

6.Yorumlama ve düzenleme denetimi

Bir başsız sıfat-fiil grubunu yorumlarken veya yeniden yazarken şu sırayı izle:

1. Varlık türünü belirle: Kişi, nesne, yer ya da başka bir şey mi kastediliyor?
2. Bağlamı denetle: Gönderim önceki sözlerden veya ortak durumdan belirlenebiliyor mu?
3. Özgüllüğü sorgula: Belirli bir birey mi, koşulu sağlayacak herhangi bir birey mi söz konusu?
4. Kapsamı ayır: Tek bir olay mı anlatılıyor, genel bir kural mı kuruluyor?
5. Gereken bilgiyi ekle: Açık ad, tanımlayıcı ayrıntı veya kapsam ifadesi kullan; yeniden yazımın anlamı değiştirmediğini denetle.

Başsızlık bir yapı özelliğidir; gönderimin belirsizliği ise bağlama bağlı bir yorum meselesidir. Açık adın yokluğunu, kimliğin bilinmemesini, özgül olmamayı ve genel kapsamı birbirine eşitleme.