-dıkça ve -dığı ölçüde ile dereceli ilişkiler
-dıkça ve -dığı ölçüde yapılarıyla değişimi, derece ilişkilerini ve geçerlilik sınırlarını anlat; süreç ile sınır arasındaki farkları ayırt et.
Bir değişimin başka bir değişimle birlikte ilerlediğini -dıkça ile, bir sonucun hangi derecede veya hangi sınırlar içinde geçerli olduğunu -dığı ölçüde ile anlatabilirsin. Bu iki yapı bazen yakın anlam taşır; ancak süreç, derece ve sınır bakımından aynı bakış açısını sunmaz.
Süreç ile dereceyi ayırmak
Dereceli ilişkilerde yalnızca iki olayın gerçekleşmesi değil, birindeki değişimin diğeriyle nasıl bağlantılı olduğu önemlidir.
- Veriler çeşitlendikçe sonuçların güvenilirliği artıyor.
- Sonuçlar, veriler çeşitlendiği ölçüde güvenilir hâle geliyor.
İlk cümle, verilerin çeşitlenmesiyle birlikte ilerleyen bir değişimi öne çıkarır. İkinci cümle ise güvenilirlikteki artışı verilerin çeşitlenme derecesine bağlar. İkinci anlatımda sonuç sınırsız değildir; belirtilen etkene bağlı olarak değerlendirilir.
Bu ayrımı yaparken şu soruları sorabilirsin:
- İki değişimin birlikte ilerleyişini mi anlatıyorum? -dıkça daha uygundur.
- Sonucun ne derecede geçerli olduğunu mu belirtiyorum? -dığı ölçüde daha uygundur.
- Bilginin, yetkinin veya imkânın sınırını mı çiziyorum? -dığı ölçüde bu sınırı açıkça gösterebilir.
Biçimler ve kişi bağlantısı
-dıkça kişi eki almaz. -dığı ölçüde yapısında ise -DIK + iyelik eki + ölçüde dizilişi vardır. İyelik eki, yan cümlenin öznesine göre değişir.
Aşağıdaki tabloda ikinci yapının üçüncü tekil kişi biçimleri gösterilmiştir. Eklerin ünlüleri ünlü uyumuna göre değişir; f, s, t, k, ç, ş, h, p ünsüzlerinden sonra ek başındaki d, t olur.
| Son ünlü | Süreç bildiren biçimler | Derece bildiren biçimler |
|---|---|---|
| a, ı | -dıkça / -tıkça | -dığı ölçüde / -tığı ölçüde |
| e, i | -dikçe / -tikçe | -diği ölçüde / -tiği ölçüde |
| o, u | -dukça / -tukça | -duğu ölçüde / -tuğu ölçüde |
| ö, ü | -dükçe / -tükçe | -düğü ölçüde / -tüğü ölçüde |
Örneğin arttıkça → arttığı ölçüde, geliştikçe → geliştiği ölçüde, okudukça → okuduğu ölçüde, büyüdükçe → büyüdüğü ölçüde biçimleri kullanılır. Ünlüyle başlayan iyelik eki geldiğinde -DIK ekindeki k, ğ olur.
Kişi bağlantısını bilmek fiiliyle karşılaştır:
| Kişi | Biçim |
|---|---|
| Ben | bildiğim ölçüde |
| Sen | bildiğin ölçüde |
| O | bildiği ölçüde |
| Biz | bildiğimiz ölçüde |
| Siz | bildiğiniz ölçüde |
| Onlar | bildikleri ölçüde |
Bu yapılardaki -dık-, tek başına geçmiş zaman anlamı vermez. Zamanı bağlam ve temel cümlenin yüklemi belirler: “Deneyimin arttıkça daha hızlı karar vereceksin.” / “Sistem, ihtiyaçları karşıladığı ölçüde kullanılmaya devam edecek.”
-dıkça ile değişimin yönünü göstermek
Dereceli okumada -dıkça, bir süreç ilerlerken başka bir özelliğin de değiştiğini anlatır. İki özellik aynı yönde veya ters yönde değişebilir.
- Maliyetler arttıkça satış fiyatları yükseliyor. → İki değer de artıyor.
- Deneyim arttıkça hata oranı düşüyor. → Bir değer artarken diğeri azalıyor.
- Teslim tarihi yaklaştıkça ekip daha sık toplantı yapıyor. → Süreç ilerlerken bir davranışın sıklığı artıyor.
Daha, giderek ve giderek daha gibi ifadeler değişimi belirginleştirebilir; ancak zorunlu değildir. “Deneyim arttıkça hata oranı düşüyor” cümlesinde yön zaten açıktır.
Her -dıkça cümlesi dereceli ilişki kurmaz:
- “Ankara'ya gittikçe eski arkadaşlarıma uğrarım.” → Her gidişte tekrarlanan davranış.
- “Ankara'ya daha sık gittikçe şehri daha iyi tanıyorum.” → Sıklık ile tanıma derecesi arasında ilişki.
-dıkça, tek başına kesin bir neden-sonuç ilişkisini veya matematiksel orantıyı kanıtlamaz. “Reklam harcamaları arttıkça satışlar artıyor” cümlesi, harcama iki katına çıktığında satışların da iki katına çıkacağını söylemez.
Quick check
Try one question now.
Check your answer when you are ready. No sign-in needed.
-dığı ölçüde ile derece ve sınır belirtmek
Bu yapı, özellikle açıklayıcı ve tartışmacı metinlerde, bir yargının geçerliliğini belirli bir etkene bağlar. Gündelik dilde de kullanılabilir; ancak çoğu bağlamda -dıkça yapısından daha ölçülü ve analitik bir anlatım sağlar.
Bir niteliğe bağlı değerlendirme
“Bir rapor, önerilerini verilerle desteklediği ölçüde ikna edicidir.”
Burada raporun ikna ediciliği, önerilerin verilerle desteklenme derecesine bağlanır. Cümle, zaman içinde ilerleyen bir süreci anlatmak zorunda değildir; genel bir değerlendirme ölçütü sunar.
İmkân veya bilgi sınırı
“Bütçemiz elverdiği ölçüde yeni ekipman alacağız.”
Bu cümlede bütçe ile ekipman alımı arasında kesin bir oran kurulmaz. Alımın sınırını mevcut imkân belirler.
“Konuyu bildiğim ölçüde açıklayabilirim.”
Burada konuşan kişi, açıklamasının kapsamını kendi bilgisiyle sınırlar. Bilgisinin zaman içinde arttığını söylemez.
-dığı ölçüde ifadesini yorumlarken önce işlevini belirle: “Hangi derecede?” sorusuna mı, “Hangi sınırlar içinde?” sorusuna mı cevap veriyor? Her kullanımı “gittikçe daha fazla” anlamına indirgeme.
Yer değiştirme ve olumsuzlukta anlam farkları
İki yapı arasında seçim yaparken yalnızca dil bilgisel doğruluğa değil, anlatmak istediğin ilişkiye de bak.
| Cümle | Öne çıkan anlam |
|---|---|
| Metni okudukça yeni ayrıntılar fark ediyorum. | Okuma ilerledikçe ortaya çıkan farkındalık |
| Metni anladığım ölçüde değerlendirebilirim. | Değerlendirmenin anlama düzeyiyle sınırlanması |
| Yetkilerim arttıkça daha fazla karar alıyorum. | Yetki artışıyla birlikte ilerleyen değişim |
| Yetkilerimin izin verdiği ölçüde karar alıyorum. | Mevcut yetkinin çizdiği sınır |
Olumsuzluk, özellikle -dıkça yapısında farklı bir okumayı öne çıkarabilir:
- Sorunlar çözülmedikçe proje ilerleyemez. → Sorunların çözülmesi, ilerleme için gerekli koşuldur.
- Başvurular zamanında sonuçlandırılmadığı ölçüde iş yükü birikiyor. → Gecikmenin kapsamı arttıkça biriken iş yükü de artıyor.
İlk cümlede dereceli artıştan çok olumsuz koşul anlamı vardır. İkinci cümlede ise olumsuz durumun kapsamı ile sonuç arasında dereceli ilişki kurulmuştur. Bununla birlikte, yorumu yalnızca olumsuzluk eki değil, fiilin anlamı ve bağlam birlikte belirler.
“Konuyu bildikçe açıklayabilirim” ile “Konuyu bildiğim ölçüde açıklayabilirim” eş anlamlı değildir. İlki bağlama göre bilginin gelişmesini düşündürebilir; ikincisi açıklamanın mevcut bilgiyle sınırlı olduğunu belirtir. Bir sınır anlatmak istiyorsan süreç bildiren yapıyı otomatik olarak onun yerine kullanma.
Seçim için kısa kontrol
- Birlikte ilerleyen değişimleri anlatıyorsan -dıkça kullan: “Talep arttıkça üretim hızlanıyor.”
- Bir yargının derecesini veya geçerlilik sınırını belirliyorsan -dığı ölçüde kullan: “Öneri, ihtiyacı karşıladığı ölçüde değerlidir.”
- -dığı ölçüde yapısında iyelik ekini özneye göre seç: anladığım, anladığın, anladığı ölçüde.
- Son olarak bağlamı kontrol et: İlişki gerçekten dereceli mi, yoksa tekrar, koşul veya imkân sınırı mı bildiriyor?
You reached the end
You reached the endNow make it stick.
Save your progress, or start the exercises. Practice with detailed feedback after you submit, or save your progress and come back.
Was this lesson helpful?
Last updated October 12, 2026