Doğrudan ve dolaylı anlatım.

Birinin sözlerini aynen tekrarlayabilir veya anlamını kendi cümlenle aktarabilirsin. Doğrudan anlatım sözleri aynen verir; dolaylı anlatım ise bu sözleri aktaran kişinin bakış açısına göre düzenler. Bu ayrımı kullanarak haberleri, soruları ve istekleri aktarabilirsin.

1.Sözleri aynen vermek veya aktarmak

Doğrudan anlatımda konuşanın sözlerini tırnak içine alırız. Dolaylı anlatımda tırnak kullanmayız; kişi ifadelerini ve cümle yapısını gerektiğinde değiştiririz.

Söz aktarmak için demek, söylemek, belirtmek, sormak ve istemek gibi fiiller kullanılır. Ancak bu fiillerin cümle yapıları aynı değildir:

• Elif, “Yorgunum.” dedi.
• Elif, yorgun olduğunu söyledi.
• Elif, toplantının ne zaman başlayacağını sordu.

2.Haber ve bilgi cümlelerini aktarmak

Şimdiki zaman, geniş zaman ve geçmiş zamanla verilen bilgileri aktarırken çoğunlukla -dık / -dik / -duk / -dük yapısını kullanırız. Ünsüz uyumuyla bu biçimler -tık / -tik / -tuk / -tük olabilir. Gelecekteki işler için -acak / -ecek kullanırız.

Bu yapılara işi yapan kişiyi gösteren iyelik eki, ardından söylemek gibi fiillerle belirtme durumu eki gelir.

Doğrudan anlatım	Dolaylı anlatım
Ece, “Evde çalışıyorum.” dedi.	Ece, evde çalıştığını söyledi.
Ece, “Her gün yürüyorum.” dedi.	Ece, her gün yürüdüğünü söyledi.
Ece, “Dün geldim.” dedi.	Ece, önceki gün geldiğini söyledi.
Ece, “Toplantıya katılacağım.” dedi.	Ece, toplantıya katılacağını söyledi.
Ece, “Toplantıya katılmayacağım.” dedi.	Ece, toplantıya katılmayacağını söyledi.

-dık yapısı tek başına geçmiş zaman anlamına gelmez. Zamanı, cümlenin bağlamından ve her gün, o sırada, önceki gün gibi ifadelerden anlarız.

İsim ve sıfatlarla kurulan cümlelerde olduğunu veya gelecek anlamında olacağını kullanırız:

3.Kişiyi doğru göstermek

Dolaylı anlatımda ekleri, sözleri ilk söyleyen kişiye göre değil, yeni cümlede kimin anlatıldığına göre seçersin.

Aşağıdaki örneklerde Deniz farklı kişiler hakkında bilgi veriyor:

Bilginin ilgili olduğu kişi	Dolaylı anlatım
Ben	Deniz, benim geldiğimi söyledi.
Sen	Deniz, senin geldiğini söyledi.
O	Deniz, onun geldiğini söyledi.
Biz	Deniz, bizim geldiğimizi söyledi.
Siz	Deniz, sizin geldiğinizi söyledi.
Onlar	Deniz, onların geldiklerini söyledi.

Kişi açıkça yazıldığında benim, senin, onun gibi tamlayan biçimleri kullanılır. Kişi zaten belliyse bu kelimeler söylenmeyebilir.

Ekleri şu örnekte görebilirsin: gel-diğ-im-i. Burada -im işi yapanın ben olduğunu, sondaki -i ise aktarılan bilginin söyledi fiiline bağlandığını gösterir. -dik ekindeki k, ünlüyle başlayan ekten önce ğ olur. Aynı değişim geleceğimi biçiminde de görülür.

4.Yer ve zaman ifadelerini uyarlamak

Ben, sen, burada, bugün, yarın gibi ifadeleri otomatik olarak değiştirme. Önce kimin, nerede ve ne zaman konuştuğuna bak.

Aynı gün ve aynı yerde anlatıyorsan yarın ve burada değişmeden kalabilir:

Selin, yarın beni burada bekleyeceğini söyledi.

5.Soruları aktarmak

Evet veya hayırla cevaplanan sorularda yaygın yapı fiilin olumlu biçimi + olumsuz biçimi + kişi ve durum ekleri şeklindedir: gelip gelmediğini, gelecek anlamında gelip gelmeyeceğini.

Doğrudan soru	Dolaylı anlatım
Ayşe bana, “Kahve içiyor musun?” diye sordu.	Ayşe bana kahve içip içmediğimi sordu.
Ayşe bana, “Yarın gelecek misin?” diye sordu.	Ayşe bana yarın gelip gelmeyeceğimi sordu.
Ayşe bana, “Hazır mısın?” diye sordu.	Ayşe bana hazır olup olmadığımı sordu.

Soru kelimesi varsa onu koruruz:

• “Nerede oturuyorsun?” → Ayşe bana nerede oturduğumu sordu.
• “Ne zaman döneceksin?” → Ayşe bana ne zaman döneceğimi sordu.

6.Emir ve istekleri aktarmak

Emir veya isteği aktarırken genellikle -ma / -me + iyelik eki + belirtme durumu eki kullanırız: gelmemi, beklemeni, oturmasını. Aktarma fiili olarak söylemek veya istemek kullanılabilir.

Geç kalmamamı biçimindeki ilk -ma olumsuzluk bildirir; sonraki -ma, isteği aktarmak için kullanılan yapının parçasıdır.

Anlam farkına dikkat et:

• Geldiğini söyledi: Birinin geldiği bilgisini verdi.
• Gelmesini söyledi: Birine gelmesi yönünde talimat verdi.

7.Aktarmadan önce kontrol et

1. Bilgi mi, soru mu, istek mi? Buna uygun yapıyı seç.
2. İşi kim yapıyor? Kişiyi ve iyelik ekini kontrol et.
3. Zaman veya yer değişti mi? Yalnızca gerekli ifadeleri değiştir.
4. Anlam aynı kaldı mı? Haberi yanlışlıkla emre veya soruya dönüştürme.

Kısa hatırlatma: geldiğini söyledi bilgi, gelip gelmediğini sordu soru, gelmesini istedi istek aktarır.