Yeterlik, olumsuzluk ve olasılık eklerinin kapsamı
Yeterlik ve olasılık bildiren eklerin olumsuzlukla ilişkisini; yapamaz, yapmayabilir ve yapamayabilir biçimlerinin kapsamını bağlam içinde karşılaştır.
Bir eylemi yapamamak, yapmamak ve yapamama olasılığı aynı şeyi anlatmaz. Yapamaz, yapmayabilir, yapamayabilir biçimlerini yorumlarken hem eklerin sırasını hem de konuşma bağlamını dikkate almalısın. Temel soru şudur: Olumsuzluk eylemi mi, yeterliği mi; olasılık ise hangi yargıyı etkiliyor?
Kapsam: Hangi anlam hangisini etkiliyor?
Kapsam, bir anlam unsurunun hangi başka anlam unsurunu etkilediğini gösterir. Yapmayabilir biçiminde olasılık, eylemin gerçekleşmemesini kapsayabilir. Yapamayabilir biçimindeyse olasılık, yeterliğin ya da uygun koşulların bulunmamasını kapsar.
Deniz toplantıya katılmayabilir.
Katılmaması olasıdır. Katılacak durumda olup olmadığını bu cümleden öğrenemeyiz.
Deniz toplantıya katılamayabilir.
Katılmasını engelleyen bir durum ortaya çıkabilir. Cümle, katılma isteğinin bulunmadığını söylemez.
Bu ayrımı üç soruyla inceleyebilirsin:
- Eylemin gerçekleşmesi mi, kişinin onu yapabilmesi mi değerlendiriliyor?
- Konuşan bir engel mi bildiriyor, bir olasılık mı ileri sürüyor?
- Eylemi yapmamak kişinin seçeneği mi, yalnızca konuşanın tahmini mi?
Biçim ile anlam arasındaki ilişki
Aşağıdaki tabloda aynı fiilin biçimleri karşılaştırılıyor. Açıklamalar olası temel okumaları gösterir; her biçimin tek bir anlamı olduğu düşünülmemelidir.
| Biçim | Yapının görünümü | Bağlama göre anlam |
|---|---|---|
| yapabilir | yap-abil-ir | Yapacak yeterliği veya imkânı vardır; yapması olasıdır. |
| yapamaz | yap-a-ma-z | Yapacak yeterliği veya imkânı yoktur; yapması mümkün görülmez. |
| yapmayabilir | yap-ma-y-abil-ir | Yapmaması olasıdır; yapmama seçeneği vardır. |
| yapamayabilir | yap-a-ma-y-abil-ir | Yapamaması olasıdır. |
Yeterlik yapısı -(y)abil- / -(y)ebil-, olumsuz yeterlik yapısı ise -(y)ama- / -(y)eme- biçimindedir: alabilir–alamaz, gelebilir–gelemez, okuyabilir–okuyamaz, söyleyebilir–söyleyemez.
Olumsuz eyleme olasılık veya seçenek anlamı eklendiğinde -ma/-me + -yabil/-yebil- dizilişi görülür: almayabilir, gelmeyebilir. Olumsuz yeterliğe olasılık eklendiğinde ise alamayabilir, gelemeyebilir ortaya çıkar. Bu biçimlerde aradaki y, iki ünlüyü birbirine bağlar.
Yapamaz, “yapabilir” sözcüğüne sıradan bir olumsuzluk eki eklenerek kurulmaz. Türkçede olumsuz yeterliğin kendine özgü biçimi vardır. Ayrıca yapamaz içindeki son -z, geniş zaman çekimiyle ilgilidir; olumsuz yeterlik başka çekimlerde de bulunur: yapamadı, yapamıyor.
Yapamaz: Yetersizlik, engel veya güçlü çıkarım
-amaz/-emez, kişinin becerisinin yetersiz olduğunu ya da koşulların eyleme izin vermediğini bildirebilir.
Beceri: Henüz yüzme öğrenmedi; derin suda yüzemez.
Koşullar: Yol kapalı; otobüs buradan geçemez.
Çıkarım: Ece şu anda yurt dışında; kapıdaki kişi Ece olamaz.
Son örnekte bir kişinin becerisi değerlendirilmiyor. Konuşan, elindeki bilgiye dayanarak bir ihtimali dışlıyor. Dolayısıyla -amaz/-emez her zaman “becerisi yok” anlamına gelmez.
Ayrıca yasak veya yetki sınırı bildirebilir: Bu belgeyi izinsiz paylaşamazsın. Buradaki engel fiziksel değil, kurala dayalıdır.
Olamaz gibi biçimler güçlü bir değerlendirme bildirir; konuşanın yanılmayacağını garanti etmez. Konuşan ihtimali dışlasa da dayandığı bilgi yanlış olabilir.
Yapmayabilir: Gerçekleşmeme olasılığı veya seçenek
-mayabilir/-meyebilir, olumsuz eylemi olasılık alanına alabilir:
Hava soğuk; tohumlar bu hafta filizlenmeyebilir.
Burada tohumların bir seçimi yoktur. Yalnızca filizlenmeme olasılığı belirtilir.
İnsanların karar verdiği bağlamlarda aynı biçim, eylemi yapmama seçeneğini de gösterebilir:
Katılım zorunlu değil; istersen toplantıya katılmayabilirsin.
Bu örnekte konuşan bir tahminde bulunmaktan çok, katılmamanın mümkün bir tercih olduğunu belirtir. İstersen ve zorunlu değil ifadeleri bu okumayı destekler.
Katılmayabilir biçimini tek başına “katılmamayı seçebilir” diye yorumlama. Henüz yanıt vermedi; toplantıya katılmayabilir cümlesi yalnızca bir tahmin de olabilir. Biçim, isteksizlik veya bilinçli tercih anlamını kendiliğinden taşımaz.
Quick check
Try one question now.
Check your answer when you are ready. No sign-in needed.
Yapamayabilir: Yetersizlik veya engel olasılığı
-amayabilir/-emeyebilir, olumsuz yeterlik ile olasılığı birleştirir. Anlam ilişkisi şöyledir: Eylemi yapamaması olasıdır.
Bu dosyayı bugün açamaz.
Bilgisayarında gerekli program yok. Konuşan mevcut engeli bildiriyor.
Bu dosyayı bugün açmayabilir.
Başka işleri var. Dosyayı açmaması olası; bir teknik engel bulunması gerekmiyor.
Bu dosyayı bugün açamayabilir.
Program kurulumu henüz tamamlanmadı. Dosyayı açmasına engel olacak bir durum bulunabilir.
Yapamayabilir, “kesinlikle yapamaz” demek değildir. Konuşan, yapamama durumunu bir olasılık olarak sunar. Aynı nedenle yapmayabilir ile eş anlamlı değildir: Biri gerçekleşmemeye, diğeri yeterlik veya imkân eksikliğine odaklanır.
Geçmiş olaylarda olasılığın kapsamı
Geçmişteki bir olay hakkında kesin bilgi yoksa olabilir ile kurulan yapılar kapsam ayrımını açıkça gösterir:
| Cümle | Olasılık olarak sunulan durum |
|---|---|
| Mesajı okumamış olabilir. | Mesajı okumaması |
| Mesajı okuyamamış olabilir. | Mesajı okumaya imkân bulamaması veya bir engelle karşılaşması |
Telefonu bozulmuş; mesajı okuyamamış olabilir cümlesinde konuşan olası bir engel üzerinden açıklama getirir. Çok sayıda mesaj geldi; mesajı okumamış olabilir cümlesinde ise okumama olasılığı öne çıkar; kişinin okuyacak durumda olmadığı söylenmez.
Mesajı okuyamadı dersen okuyamama durumunu doğrudan bildirirsin. Mesajı okuyamamış olabilir dersen aynı durumu kesinleştirmeden bir ihtimal olarak sunarsın.
Anlamı açarak denetle
Bir biçimi seçmeden önce söylemek istediğini daha açık bir cümleyle ifade et:
- Yapması mümkün değil / yapacak durumda değil. → Bağlama göre yapamaz.
- Yapmaması mümkün. → Yapmayabilir.
- Yapmama seçeneği var. → Seçeneği belirginleştiren bir bağlamda yapmayabilir.
- Yapacak durumda olmaması mümkün. → Yapamayabilir.
Önce yapmamak ile yapamamak arasındaki farkı belirle. Ardından bunu gerçekleşmiş veya kesin bir durum olarak mı, yalnızca bir olasılık olarak mı sunduğunu kontrol et. Son olarak bağlamın beceri, koşul, izin veya tahmin okumalarından hangisini desteklediğine bak.
You reached the end
You reached the endNow make it stick.
Save your progress, or start the exercises. Practice with detailed feedback after you submit, or save your progress and come back.
Was this lesson helpful?
Last updated October 12, 2026